sobota, 02 październik 2010 12:34

Polacy i Czesi

Napisane przez

Polacy i Czesi... Jacy jesteśmy? Dwa ponad tysiącletnie narody w sercu Europy, z własną (odrębną i zróżnicowaną) tożsamością oraz dość poplątaną wspólną historią. Paradoksalnie, brakowało dotąd opracowań o charakterze popularnym i publicystycznym, będących całościowym zarysem stosunków czesko-polskich od X w. aż po dziś dzień.

Powstałe po II wojnie światowej w obu krajach monografie: "Polska-Czechy. Dziesięć wieków sąsiedztwa" (T. Lehra-Spławińskiego, K. Piwarskiego i Z. Wojciechowskiego) oraz "Cesi a Polaci v minulosti" (pod red. J. Kolejki i J. Macurka), miały charakter obszernych studiów specjalistycznych. Dopiero w ostatnich sześciu latach opublikowałem dwie niewielkie książki, nie aspirujące do naukowości; chciałem, by sięgnął po nie każdy zainteresowany przeszłością naszych sąsiednich narodów: student, nauczyciel, dziennikarz, bibliotekarz czy po prostu zwykły turysta.
Kontakty między naszymi krajami zostały wydatnie zintensyfikowane po roku 1990 i rozwijają się coraz lepiej i bujniej, zwłaszcza w strefie przygranicznej. Skłoniło mnie to do zajęcia się takim właśnie tematem, służącym lepszemu wzajemnemu poznaniu się dwu narodów. Tym bardziej że ? niestety ? Polacy i Czesi dość słabo znają historię i kulturę sąsiada. Także obie moje książki zostały przyjęte w Czechach z pewną rezerwą, jako rzekomo "polonocentryczne" i tendencyjne. Historycy czescy wytykali mi błędy, zwłaszcza w interpretacji faktów historycznych. Skłania to tym bardziej badacza czy publicystę do głębokiej refleksji.
Stosunki czesko-polskie nigdy nie były bowiem łatwe. Jest paradoksem, że narody tak sobie bliskie w sensie etnicznym, kulturowym i językowym, mało miały dla siebie wzajemnego zrozumienia. Ich dążenia polityczne przeważnie nie były zbieżne. Widoczne było nawet pewnego rodzaju wzajemne lekceważenie. Miało na to wpływ wiele przyczyn: odmienne położenie geopolityczne i inna skala aspiracji narodowych, różnice demograficzne, ekonomiczno-cywilizacyjne, kulturalne i wyznaniowe. Postaram się tu krótko rozwinąć te zagadnienia.
Położone na stosunkowo niewielkim terytorium, Królestwo Czech (Regnum Bohemiae) nie miało ? z pewnymi wyjątkami w IX-X oraz XIII-XIV w. ? aspiracji mocarstwowych. Było formalnie częścią Cesarstwa. Władcy czescy nosili od 1114 r. tytuł wielkich cześników Cesarstwa, a od 1169 r. mieli prawo brać udział w elekcji królów niemieckich. W konsekwencji polityka zagraniczna Czech obracała się w obrębie Rzeszy, a większość zjawisk społecznych charakterystycznych dla Niemiec, znajdowało odbicie także w Czechach (i odwrotnie).
Tymczasem Polska już od Mieszka I, a zwłaszcza od Bolesława Chrobrego, stanowiła odrębny i znacznie bardziej niezależny od cesarzy organizm państwowy, mający samodzielniejsze znaczenie w centralnej Europie. Państwo Polan sukcesywnie powiększało się, wykazując zainteresowanie nie tylko Pomorzem, lecz Czechami, Morawami, Łużycami i Rusią (wyprawy Chrobrego czy Bolesława Śmiałego). Natomiast od XIV w. nastąpiło dość radykalne przesunięcie się polskich zainteresowań na wschód, ku Litwie i Rusi, co wyraźnie oddalało władców i elity od centralnej Europy. Polska nastawiła się na ekspansję wschodnią, wplątującą ją na kilka stuleci w konflikty z Tatarami, Moskwą, Turcją i Szwecją.
Nie bez powodu piszę o aspekcie demograficznym. Na przestrzeni tysiąclecia było Czechów ? średnio biorąc ? trzy do czterech razy mniej niż Polaków (obecnie odpowiednio ok. 10 i 39 mln), co nie mogło nie rzutować na sytuację polityczną. Odmiennie wygląda natomiast porównanie w zakresie kwestii ekonomicznych, społecznych i cywilizacyjnych. Czesi zawsze górowali tu nad Polakami. Ich ziemie należały do najlepiej gospodarczo rozwiniętych w centralnej Europie, podczas gdy Polacy pozostawali przeważnie w tyle. Gospodarka polska była głównie rolnicza, ekstensywna, oparta na archaicznej strukturze feudalnej aż do XIX w. W Czechach rozwijały się manufaktury, a potem silny i nowoczesny przemysł. Ich cywilizacyjne standardy były zawsze zbliżone do poziomu Niemiec.
Struktura społeczna Czech i Polski była odmienna. W Rzeczypospolitej dominowała etnicznie polska (bądź spolonizowana) szlachta, mieszczaństwo było słabe. Czeska szlachta była stosunkowo nieliczna i silnie zgermanizowana, a po krwawej bitwie pod Białą Górą w 1620 r. zanikła niemal całkowicie. Natomiast warstwą dominującą stało się mieszczaństwo; kultura czeska pozostała po dziś dzień kulturą mieszczańską. Tymczasem inteligencja polska przejęła niemal całkowicie kulturę i mentalność szlachecką. Rzutowało to na charakter narodowy i przyjęty przez oba społeczeństwa system wartości. Polacy są bardziej impulsywni, lubią walkę, cenią ludzi silnych. Czesi są spokojni, cenią ludzi pokojowych i "pracę organiczną".
Znaczne różnice istnieją i na płaszczyźnie kulturalnej. W średniowieczu humanistyka polska więcej zawdzięczała czeskiej, ponieważ przejęto do języka polskiego sporo terminów czeskich (głównie religijnych). Uniwersytet w Krakowie (1364) był wzorowany na praskim (1348), aż do połowy XVI w. zaś polskie piśmiennictwo wykazywało duże wpływy czeskie. Aż do wojny trzydziestoletniej literatura czeska przodowała wśród słowiańskich i była jedną z najlepszych w Europie, bardziej nawet znana niż niemiecka. Wystarczy tu wymienić tak wybitnych twórców, jak Kosmas z Pragi (1045-1125), Milič z Kroměrířa (zm. 1374 r. w Awinionie) czy Matěj z Janova (zm. 1389) . Przypomnijmy też pionierski przekład Biblii na język czeski (Jan Hus). Sytuacja zmieniła się w następnym okresie. W czasach "złotego wieku" Rzeczypospolitej (XVI w.) Jan Kochanowski, Andrzej Frycz-Modrzewski i inni postawili polskie piśmiennictwo na poziomie równym zachodnioeuropejskiemu. Literatura polska osiągnęła wspaniały rozkwit w dalszych stuleciach. Natomiast czeskie piśmiennictwo nowożytne ? przeważnie z powodów politycznych (m.in. planowe i celowe niszczenie książek przez Austriaków) ? przeżywało kryzys i zaczęło rozwijać się żywo dopiero w początku wieku XIX, wraz z procesem tzw. odrodzenia narodowego.

(?)
Tomasz Serwatka
Wyświetlony 4956 razy
Zaloguj się, by skomentować

Wychodząca od 2001 roku
„Opcja na Prawo” to najdłużej ukazujące się pismo
opiniotwórcze o charakterze liberalno-konserwatywnym.

OPCJA NA PRAWO © All Rights Reserved.

Nasza strona używa plików cookies. Jeśli przeglądasz nasze strony równocześnie wyrażasz zgodę na korzystanie z nich.Więcej o naszej polityce prywatności Polityka prywatności. Korzystanie z tej strony wymaga akceptacji plików cookie.