sobota, 28 styczeń 2012 21:44

Numerus clausus protoplastą parytetów

Napisane przez

Wspominając o polityce względem mniejszości narodowych w okresie II Rzeczpospolitej, często wyolbrzymia się jej przynajmniej ambiwalentne nastawienie do mniejszości narodowych, zwracając przy tym szczególną uwagę na przejawy dyskryminacji tych mniejszości w różnych aspektach życia społeczno-gospodarczego. Niejako automatycznie przenosi się pewne schematy myślowe z jednej epoki na drugą, popełniając przy tym w jej ocenianiu grzech ahistoryzmu.

 

Takim przykładem jest zasada: numerus clausus, do którego zalicza się akcja zwana potocznie: ?gettem ławkowym?.

Tymczasem zasada numerus clausus to rodzaj normy prawnej (zazwyczaj wynikającej z przepisu prawnego) ustanawiającej zamknięte wyliczenie przypadków (sytuacji, stanów faktyczno-prawnych). W tłumaczeniu z łaciny to tzw. zamknięta liczba, czyli reguła ograniczania liczby studentów uniwersytetów, motywowana przyczynami politycznymi lub czysto praktycznymi, stosowana zarówno w okresie międzywojennym, jak i po drugiej wojnie światowej. Stosowano ją w Polsce, Rosji, Stanach Zjednoczonych, Niemczech, na Węgrzech i w Rumunii. Widać więc wyraźnie, że nie dotyczyła ona krajów jedynie niedemokratycznych czy na poły demokratycznych, lecz także kraju demokratycznego, za jaki uchodzą Stany Zjednoczone Ameryki Północnej.

W Niemczech zasada ta była stosowana z powodów praktycznych, gdyż brakowało zarówno nauczycieli akademickich, jak i funduszy. W tej sytuacji starano się zwykle nie ograniczać liczby studentów nauk humanistycznych, natomiast na niektórych kierunkach, np. medycynie, stosowano numerus clausus, aby zapewnić wyższy poziom nauczania. W niektórych dyscyplinach zasada była ograniczona do wybranych uczelni.

W okresie międzywojennym, szczególnie w Europie Wschodniej, zasada numerus clausus była stosowana w oparciu o religię, co w praktyce odnosiło się do kandydatów pochodzenia żydowskiego. Po drugiej wojnie światowej stosowano tę zasadę, preferując jednakże np. kandydatów pochodzenia robotniczo-chłopskiego w krajach komunistycznych czy mniejszości etniczne w USA.

W Rosji numerus clausus zaczęto wprowadzać pod koniec lat 80. XIX w., kiedy to w roku 1887 stwierdzono, że Żydzi mają stanowić nie więcej niż 10% społeczności studenckiej w miastach, z wykluczeniem Moskwy i Petersburga, gdzie granicę tę obniżono do 3%. Ograniczenia te zniesiono ostatecznie po rewolucji bolszewickiej.

Na Węgrzech zasadę tę wprowadził w roku 1920 rząd Pala Telekiego na fali silnego wzrostu nastrojów antysemickich. Liczbę studentów żydowskich określono wówczas na 6%, zwiększając ją do 30%, by znacznie je złagodzić w roku 1928. W Rumunii ograniczenie w tej mierze nastąpiło późno, bo w roku 1926.

W USA ograniczenia stosowano nieoficjalnie od lat 20. do końca lat 50. XX w, szczególnie na uczelniach w północno-wschodniej części kraju (m.in. Harvard i Columbia), gdzie limit przyjmowanych Żydów wahał się w granicach 12-17%. W ostatnich latach wiele uniwersytetów amerykańskich rozważa wprowadzenie podobnej zasady w odniesieniu do studentów z mniejszości azjatyckich, którzy stanowią bardzo wysoki odsetek wszystkich studentów. Według wielu źródeł, nieformalna dyskryminacja studentów pochodzenia azjatyckiego występuje od dawna i by dostać się na najlepsze amerykańskie uniwersytety, przeciętnie muszą oni legitymować się o wiele wyższym poziomem wyników testów wymaganych przez uczelnie niż kandydaci z innych grup etnicznych.

Żydzi starali się obejść przepisy, zmieniając religię lub wyjeżdżając na studia do krajów, które nie stosowały dyskryminacji. Przykładem są Węgry, skąd po wprowadzeniu numerus clausus wyjechało 5 tys. młodych Żydów, w tym późniejszy twórca bomby wodorowej, Edward Teller.

W Polsce pierwsze próby wprowadzenia numerus clausus podjęto w roku 1923. Jednakże protesty Ligi Narodów oraz tzw.: kół oświeconych spowodowały, że idea jego wprowadzenia przesunęła się ostatecznie na rok 1937. Liczbę zerową ustalono na 10 % w skali kraju. Przedtem na polskich uczelniach studiowało według różnych szacunków od 20 do 40% studentów pochodzenia żydowskiego. Oficjalnym powodem takiej polityki była chęć wyrównania szans młodzieży polskiej, która była dyskryminowana jeszcze w czasach carskich, oraz promowania młodzieży z małych ośrodków, która miała mniejsze szanse w porównaniu z miejską młodzieżą żydowską. Pomimo ograniczeń inteligencja pochodzenia żydowskiego stanowiła przed drugą wojną światową niemal połowę całej inteligencji, ale wskutek wymordowania ludności żydowskiej przez Niemców odsetek ten drastycznie spadł.

Numerus clausus występował w Polsce razem z tzw. gettem ławkowym. Była to forma pewnej segregacji narodowo-wyznaniowej, a nawet rasowej, chociaż wówczas takiego pojęcia w Polsce nie używano. Polegało to m.in. na wydzieleniu części sali lekcyjnej lub wykładowej i przeznaczeniu jej dla studentów pochodzenia żydowskiego, którzy nie mieli prawa dowolnego wybierania miejsc. Poza tym indeksy studentów żydowskich ostemplowywano dużą literą ?L?.

Segregację udało się ostatecznie wprowadzić pod wpływem endeckich organizacji młodzieżowych, przeważnie Młodzieży Wszechpolskiej oraz ONR-u. Na fali tego ostracyzmu i segregacji wyznaniowo-narodowej na przedwojennych polskich uniwersytetach w salach wykładowych wyznaczano specjalne ławki, najczęściej z lewej strony sali, w których siedzieć mieli studenci żydowskiego pochodzenia. Ten rodzaj dyskryminacji wzbudził protesty wielu profesorów, m.in. Marcelego Handelsmanna, Stanisława Osowskiego, Tadeusza Kotarbińskiego, Stanisława Kulczyńskiego, Mieczysława Michałowicza oraz samych żydowskich studentów. Niektórzy profesorowie przyjmowali to zarządzenie bez oporu, byli jednak i tacy, którzy demonstracyjnie prowadzili swoje wykłady, stojąc ? na przykład starszy już wówczas Ludwik Krzywicki ? tak jak Żydzi, którzy nie chcieli zajmować wyznaczonych im ławek. Warto dodać, że oprócz przeważającego na polskich uczelniach numerus clausus, czyli priorytetu procentowego, istniał również całkowity zakaz studiowania, czyli numerus nullus. Z takim wnioskiem wystąpiła nawet do władz centralnych poznańska uczelnia wyższa. Ostatecznie jako pierwsza getto ławkowe wprowadziła Politechnika Lwowska (w 1936).

(...)

Wyświetlony 2458 razy
Zaloguj się, by skomentować

Wychodząca od 2001 roku
„Opcja na Prawo” to najdłużej ukazujące się pismo
opiniotwórcze o charakterze liberalno-konserwatywnym.

OPCJA NA PRAWO © All Rights Reserved.

Nasza strona używa plików cookies. Jeśli przeglądasz nasze strony równocześnie wyrażasz zgodę na korzystanie z nich.Więcej o naszej polityce prywatności Polityka prywatności. Korzystanie z tej strony wymaga akceptacji plików cookie.