sobota, 12 wrzesień 2015 14:37

Rewizjonizm geopolityczny w stosunkach międzynarodowych

Napisał

Względność status quo w stosunkach międzynarodowych

W stosunkach międzynarodowych trwa stale konfrontacja między obrońcami status quo a zwolennikami zmian, choć do niedawna wydawało się, że ład międzynarodowy oparty na poszanowaniu nienaruszalności granic i integralności terytorialnej został powszechnie zaakceptowany. Po raz kolejny ludzkość przekonuje się jednak, że żaden ład w stosunkach międzynarodowych nie jest dany raz na zawsze. Wiara, że raz ustanowione granice będą miały charakter wieczysty, świadczy raczej o braku zrozumienia dla historii, o naiwności i bezgranicznym idealizmie, a nie o realistycznej diagnozie rzeczywistości międzynarodowej.

W praktyce izolacjonizm ściera się z aktywizmem i zaangażowaniem, tendencje integracyjne i dośrodkowe splatają się z tendencjami dezintegracyjnymi i odśrodkowymi. Nikt doprawdy nie wie, czy raz przyjęta polityka jakiegoś państwa nie ulegnie zmianie lub przewartościowaniu w dłuższej perspektywie czasowej. Na przykład Niemcy powszechnie są uznawane za państwo pokojowe i zorientowane na integrację europejską. Ale czy istnieje pewność, że kolejne pokolenia Niemców wytrwają w tej postawie i nie powrócą do rewizjonizmu terytorialnego czy ekspansjonizmu? Albo czy Chiny ostatecznie zintegrują się z systemem międzynarodowym, czy też zawsze będą strzec swojej cywilizacyjnej odrębności? Na te i podobne pytania nikt nie zna dobrej odpowiedzi. Stosunki międzynarodowe każdej epoki są bowiem wypadkową złożonych uwarunkowań geopolitycznych. Są kompromisem między siłą a prawem, ładem faktycznym i ładem normatywnym. Są także, na co wskazują konstruktywiści, rezultatem zmieniających się tożsamości uczestników stosunków międzynarodowych.

O zmianie w stosunkach międzynarodowych decyduje często wybór idei w polityce zagranicznej pojedynczych państw, co może dramatycznie wpływać na losy świata. Gdy Japonia postanowiła w drugiej połowie XIX w. zerwać z izolacjonizmem, zmieniła bieg zdarzeń w całej Azji, wyrastając na potęgę regionalną. Stany Zjednoczone, wycofując się z Europy po I wojnie światowej, przesądziły o ekspansji europejskich totalitaryzmów, po II wojnie światowej zaś, biorąc odpowiedzialność za cały Zachód, zapobiegły ekspansji stalinowskiego ZSRR. Choć o wielu strategiach decydują konkretne uwarunkowania, to jednak niebagatelne znaczenie ma zawsze określony wybór ideowy konkretnego przywództwa. Gdyby Michaił Gorbaczow nie postawił na „nowe myślenie”, rozpad radzieckiego kolosa przybrałby z pewnością inny kształt i miałby zapewne o wiele bardziej dramatyczny przebieg. Rosnące w potęgę Chiny stawiają raczej na adaptację do istniejącego porządku, a nie na jego rewizję, stąd zmiany globalne póki co przebiegają ewolucyjnie. Okazuje się zatem, że to nie sam układ sił decyduje o zachowaniach międzynarodowych państw, lecz także idee czy koncepcje na temat wykorzystania potęgi do określonych celów. Są one równie ważne jak podmioty realnie istniejące, stanowiąc nie tylko wskaźnik zmian, ale i źródło ich ważnych uwarunkowań.

W przypadku współczesnej Rosji mamy do czynienia z takim właśnie wyborem ideowym, który polega na silnej determinacji na rzecz odzyskania statusu mocarstwa, utraconego przez „niefortunny zbieg okoliczności”. „Nacjonalizm oparty na odrzuceniu liberalnego modelu politycznego, na przyjęciu modelu sui generis właściwego Rosji, przedstawianego jako przeciwstawny materializmowi, indywidualizmowi, jeśli nie wręcz dekadencji Zachodu, skutecznie posłużył władzy jako narzędzie ideologiczne do utwierdzenia jej prawomocności” (P. Buhler, O potędze w XXI wieku, Wydawnictwo Akademickie DIALOG, Warszawa 2014, s. 190). Rosja pod rządami Władimira Putina zaczęła domagać się prawa do definiowania własnych interesów, przyjmując wizję świata wielobiegunowego, a nie opartego na monocentryzmie i hegemonii jednej z potęg. Skonsolidowana i coraz silniejsza stała się wyzwaniem dla supremacji Stanów Zjednoczonych i Zachodu jako całości, gdyż zaczęła poszukiwać własnych rozwiązań integracyjnych, od BRICS począwszy, poprzez Szanghajską Organizację Współpracy, po Unię Eurazjatycką.

Nowa Rosja odrzuciła schedę ideologiczną komunizmu, ale to nie oznacza, że pozbyła się odpowiedzialności geopolitycznej za przestrzeń poimperialną. Putin był na początku jako prezydent nastawiony pozytywnie do Zachodu. Być może był jednym z najbardziej proeuropejskich liderów, jakich kiedykolwiek miała Rosja. Jednakże wraz z wewnętrzną konsolidacją państwa polityka rosyjska stawała się coraz bardziej asertywna, zwłaszcza jeśli chodzi o ochronę interesów w „bliskiej zagranicy”. Tym bardziej że Zachód nie tracił inicjatywy w rozszerzaniu NATO na Wschód czy budowaniu nowego systemu zbrojeń ofensywnych w postaci tarczy antyrakietowej. Rosja te akty odbiera jako skierowane przeciwko niej. Wskazuje, że „pod płaszczykiem” demokratyzacji Zachód, a ściślej USA i UE realizują swoje cele strategiczne, nastawione na jej okrążenie. Rosjanie uznają, że narzucanie państwom wzorów ustrojowych z zewnątrz godzi w podstawy prawne porządku międzynarodowego, narusza zasady suwerennej równości i nieingerencji w ich sprawy wewnętrzne. Rosja broni ładu pluralnego, co można odebrać jako obronę reżimów autorytarnych. Ale faktem jest, że większość państw na świecie ma ustroje niedemokratyczne, dalekie od wzorów zachodnich, dlatego Rosja mieni się rzecznikiem tych odmienności, mając przede wszystkim w tej sprawie poparcie autorytarnych Chin.

Rosję zaczęły irytować naciski ze strony Unii Europejskiej, stosującej zasadę warunkowości, to jest poszerzania współpracy za cenę zmian ustrojowych, mających przybliżyć ją do standardów zachodnioeuropejskich w dziedzinie demokracji, państwa prawa i praw człowieka. Broniąc swojej tożsamości i powołując się na własną specyfikę, Rosjanie nie czują się bynajmniej mniej „europejscy” niż ich zachodni partnerzy. Zwłaszcza że wobec innych państw dawnej Europy Wschodniej, pretendujących do struktur zachodnich, w oczach Rosjan Europa była bardziej wyrozumiała i pobłażliwa. Poza tym Rosjanie obstają przy poszanowaniu suwerenności, co przypomina im bardziej standardy Europy z czasów de Gaulle’a, Churchilla i Adenauera, a nie dyktat biurokratów brukselskich i powszechnie narzucaną nową formę ideologizacji w postaci politycznej poprawności.

Umacnianiu się Rosji sprzeciwiają się głównie Stany Zjednoczone, które po zniknięciu ZSRR jako zimnowojennego rywala zajęły pozycję hegemona w zakresie kontroli nad przestrzenią globalną. Oznacza to, że stały się one jedynym mocarstwem, które oprócz zapewnienia sobie kontroli własnych domen ma także zdolność kontrowania działań potencjalnego przeciwnika w dowolnej części przestrzeni globalnej. Arbitralnie definiują swoje cele i interesy, narzucając innym państwom swoją wizję porządku międzynarodowego, co wywołuje naturalne kontrowersje i obawy przed totalną amerykanizacją systemu międzynarodowego. Pretendują ponadto do występowania w imieniu całej „społeczności międzynarodowej”, co wywołuje odruchy sprzeciwu nie tylko Rosji czy Iranu, ale także Chin i Indii. To oznacza, że tzw. reszta świata zaczyna upominać się o swoje racje i jest gotowa mobilizować się przeciw Zachodowi, jeśli ten nie zrewiduje swoich ambicji.

 

/.../ Ciąg dalszy artykułu - w wydaniu papierowym

Czytany 1817 razy
Stanisław Bieleń

Polski politolog specjalizujący się w problematyce tożsamości w stosunkach międzynarodowych, polityce zagranicznej Rosji, międzynarodowej roli mocarstw, strategiach i stylach w negocjacjach międzynarodowych.

Zaloguj się, by skomentować

Nasza strona używa plików cookies. Jeśli przeglądasz nasze strony równocześnie wyrażasz zgodę na korzystanie z nich.Więcej o naszej polityce prywatności Polityka prywatności. Korzystanie z tej strony wymaga akceptacji plików cookie.