sobota, 10 grudzień 2016 01:25

Problematyka cywilizacyjna w ujęciu ks. prof. Michała Poradowskiego

Napisał

Dla ks. prof. Michała Poradowskiego (1913-2003), definiującego niektóre podstawowe zagadnienia życia społeczno-politycznego na podstawie chrześcijańskiej filozofii i tradycyjnej nauki Kościoła, pierwszorzędne znaczenie ma cywilizacja. Należy tym samym zaznaczyć, że Poradowski, opisując, czym jest cywilizacja, i charakteryzując różne cywilizacje, opiera się głównie na dorobku naukowym prof. Feliksa Konecznego (1862-1949). Posiłkuje się również tomizmem, szczególnie gdy opisuje relacje człowiek-społeczeństwo i zagadnienie społecznej natury człowieka.

Cywilizacja – pisze Poradowski – jest syntezą, całokształtem, zespołem, wszystkich norm, praw, obyczajów, zwyczajów i instytucji wytworzonych przez społeczne życie ludzi według pewnych, stałych, ściśle określonych niezmiennych zasad i idei.

Tak więc cywilizacja będąca metodą życia zbiorowego składa się z czynników materialnych, jak i duchowych lub kulturalnych. Czynnikami materialnymi stanowiącymi o specyfice danej cywilizacji są według Poradowskiego m.in. rasa (suma cech cielesnych), psychika, klimat (wiąże się z tym zdolność opanowania i określania czasu), położenie geograficzne oraz jakość fauny i flory. Wspomniane wyżej czynniki cywilizacyjne, przedstawione zresztą tylko przykładowo i jakby na marginesie omawianego tutaj zagadnienia, zwane dziś czynnikami ekologicznymi, są w literaturze tego przedmiotu szeroko omawiane i najczęściej przeceniane.

W rozumieniu Poradowskiego istotną rolę w rozwoju każdej cywilizacji odgrywa religia. Stwierdza on: Wpływ religii na cywilizację nie przesądza jeszcze zagadnienia sakralności danej cywilizacji. Cywilizacja jest sakralna, gdy religia w jej życiu zajmuje stanowisko rozstrzygające we wszystkich dziedzinach, a więc kiedy przepisy religijne determinują cywilizację we wszystkim. Typową cywilizacją sakralną jest cywilizacja żydowska. Sakralność cywilizacji jest raczej jej cechą ujemną, gdyż często hamuje, a nieraz w ogóle uniemożliwia jej rozwój. Formalne przepisy religijne krępują życie cywilizacji i powodują jej skarlenie.

Jednak w myśli Poradowskiego najbardziej konstytutywnym i fundamentalnym czynnikiem cywilizacyjnym jest światopogląd. W ujęciu Poradowskiego, światopogląd to: (..) synteza sądów człowieka o świecie i o życiu, związana z dorobkiem pracy badawczej i poznawczej, jest przede wszystkim filozofią. Poradowski dzieli więc typy cywilizacji według światopoglądu, jaki w niej dominuje, i który ją determinuje w sferze kultury oraz życia społeczno-politycznego. Jak pisze: Stąd też, gdy zasadniczo zmienia się światopogląd społeczeństwa, ulega też przeobrażeniu i jego cywilizacja, chociażby wszystkie inne czynniki cywilizacyjne pozostały niezmienne. Doskonałym przykładem są dzieje cywilizacji grecko-rzymskiej. Ten sam lud (niezmienność czynnika rasowego), żyjący nadal w tych samych warunkach przyrodniczych (niezmienność położenia geograficznego, gleby, fauny, flory, klimatu itp.) i w tych samych warunkach gospodarczo-politycznych, wydał całkiem odmienną cywilizację, gdy światopogląd jego uległ zmianie. Inną bowiem była cywilizacja grecko-rzymska przed chrześcijaństwem i zupełnie inną stała się, gdy ludy te przyjęły chrześcijaństwo.

Na przestrzeni historii i w czasach współczesnych, istnieją zasadniczo tylko dwa światopoglądy: pogański i chrześcijański (...) gdyż – jak pisze Poradowski – wszystkie inne dają się sprowadzić do tych dwóch (...). Poradowski stwierdza, że światopogląd pogański nie jest zjawiskiem ściśle historycznym, ponieważ wpływy owego światopoglądu są także widoczne również w dzisiejszych czasach i stają się coraz silniejszym czynnikiem cywilizacyjnym.

Poradowski rozważa poganizm z punktu widzenia religii i z punktu widzenia światopoglądu. Z perspektywy religijnej poganizm określa jako kult Boga nieprawdziwego, czyli religii i obrzędu, który jest zespołem rozmaitych stosunków, jakie człowiek usiłuje nawiązać z bóstwem. Zauważa też: Wyższy rodzaj tego religijnego poganizmu, z braku lepszego określenia, można by nazwać poganizmem kulturowym. Polega on mianowicie na tym, że w miejsce bożków, jako konkretnych przedmiotów ubóstwianych, podstawia się przedmioty – abstrakty, idee. Formy tego poganizmu bywają nieraz bardzo subtelne i zazwyczaj związane są z pewną epoką. Tak np. humanizm ubóstwiał człowieka, anarchizm –wolność, kosmopolityzm – ludzkość, kapitalizm – zysk (pieniądz), nacjonalizm (pogański) –naród. itp. W tym znaczeniu poganizmem będzie każdy system ideologiczny, zawierający w sobie pierwiastki religijne (kultowe, misteria itp.), który w miejsce uznania Boga prawdziwego za jedynego Pana i Władcę wszechświata, za Absolut, jedyny przedmiot kultu i ostatecznie źródło norm moralnych, stawia jakąś ukochaną przez siebie ideę.

Biorąc za punkt widzenia również czynnik światopoglądu, Poradowski uważa, że najważniejszym elementem pogańskiego światopoglądu cywilizacyjnego jest prymat doczesności. Jak pisze: Poganin to człowiek, który żyje dla doczesności; myśli, pracuje, troszczy się tylko o doczesność. Życie ziemskie, życie doczesne uważa za jedyne swoje życie. Jest on przeświadczony, iż ze śmiercią wszystko się kończy. (...) Przeświadczenie o tym, że jedyną wartość dla człowieka ma życie doczesne, jest w światopoglądzie pogańskim najdonioślejsze, gdyż inne zasady życia poganina są już raczej przeświadczenia tego konsekwencjami. Jako konsekwencje tego przeświadczenia, Poradowski wymienia hedonizm, egoistyczny tryb życia, nieuporządkowane moralnie wykorzystywanie rozkoszy („carpe diem”).

Poradowski stwierdza, że oprócz prymatu doczesności bardzo ważnym wyznacznikiem światopoglądowym poganizmu jest przekonanie o naturalnej dobroci człowieka. Cywilizacja pogańska usiłuje w doskonały sposób zorganizować życie zbiorowe, tak, aby odpowiadało ono mierze doskonałego człowieka. Ponieważ nie istnieje człowiek w pełni doskonały, Poradowski uważa ten czynnik za absurdalny i szkodliwy. Pisze: człowiek doskonały jest fikcją, stąd też cywilizacja pogańska, jako niedostosowana do rzeczywistości, do człowieka takiego, jakim on jest faktycznie jest, prędzej czy później okaże się czymś strasznym, dla człowieka wrogim: człowiek czuje się w niej źle. Poradowski charakteryzuje to błędne przekonanie o doskonałości człowieka w następujący sposób: Oto światopogląd pogański utrzymuje, że człowiek taki, jakim jest, a więc nie tylko ze swymi uzdolnieniami i skłonnościami do dobrego, ale także i z wadami i skłonnościami do złego, jest dobry i to dobry z natury, z urodzenia. Jeśli zaś staje się złym, to jest to skutek ujemnego nań wpływu społeczeństwa, cywilizacji. To przeświadczenie (...) jest w poganizmie źródłem tej entuzjastycznej wiary w człowieka, w jego siły, zdolności, w jego cnotę, a stąd i w postęp, w naukę, w kulturę. Z tego przeświadczenia o naturalnej, wrodzonej dobroci człowieka, wypływają przekonania o samowystarczalności człowieka, o jego niezależności od jakiejkolwiek siły nadprzyrodzonej, co z kolei rodzi laicyzm, religia, zamiast skłaniać człowieka do podporządkowania się Bogu, staje się instrumentem w rękach człowieka i sprowadzona jest do funkcji magicznych. Poradowski zauważa, że: Niknie wówczas zasadnicza różnica między dobrem i złem, a miejsce bezwzględnych, absolutnych i niezmiennych bo na Bogu opartych zasad moralnych (np. nie zabijaj) zajmują giętkie, względne i zmienne twierdzenia. Taka postawa jest przyczyną pychy i kultu siły.

 

[..]

Czytany 336 razy
Zaloguj się, by skomentować

Nasza strona używa plików cookies. Jeśli przeglądasz nasze strony równocześnie wyrażasz zgodę na korzystanie z nich.Więcej o naszej polityce prywatności Polityka prywatności. Korzystanie z tej strony wymaga akceptacji plików cookie.