czwartek, 29 kwiecień 2010 18:30

Polski meteor światowej nauki

Napisane przez

Wielu było Polaków, którzy badali Syberię i jej ludy. Ich nazwiska i dokonania przeszły do encyklopedii. Wacław Sieroszewski to nie tylko znany (jeszcze?) pisarz, ale i uczony, który jest uznawany w kręgach etnologów za jednego z czołowych badaczy ludów Syberii. Takim badaczem była Maria Antonina Czaplicka, lecz jej nazwisko jest słabo widoczne, nawet wśród etnologów, mimo że jej naukowa, etnologiczna kariera, podobnie jak naszego rodaka, światowej sławy antropologa Bronisława Malinowskiego, była związana z Wielką Brytanią. Wprawdzie niedawno minęły daty dające pretekst do wspomnienia o uczonej, lecz należy o niej przypomnieć.

Maria Antonina Czaplicka urodziła się w 1886 roku w Warszawie w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Była etnologiem, acz początkowo, jeszcze w kraju, interesowała się geografią. Jednakże to etnologia stanowiła istotę jej życia. Studiowała na Wyższych Kursach Naukowych i Uniwersytecie Latającym. Dosyć wcześnie jednak, i na szczęście, wyjechała na studia do Anglii, bo w 1910 r. Stypendium udzieliła jej Kasa im. Mianowskiego, doceniając jej talent i nieszablonowość myślenia oraz rewelacyjność spostrzeżeń. Skorzystała z tego, mając możliwość swobodnego rozwoju naukowego na Wyspach Brytyjskich, z dala od pozostającej pod rozbiorami Polski.

 

Dobroczynna Kasa

Kasa im. Mianowskiego była to instytucja naukowa w Warszawie, założona w 1881 r. między innymi przez Tytusa Chałubińskiego, Feliksa Sulimierskiego i Henryka Sienkiewicza dla uczczenia pamięci ostatniego rektora byłej Szkoły Głównej Warszawskiej, Józefa Mianowskiego, znanego i cenionego lekarza i społecznika.
Szkoła Główna Warszawska została założona w 1862 r., co wiązało się z przywracaniem w tych latach samorządu polskiego w Królestwie Polskim. Miała ona w rezultacie doprowadzić w pewnej perspektywie czasowej do reaktywowania w Warszawie uniwersytetu, zlikwidowanego w 1830 r. w wyniku wybuchu powstania listopadowego. Jednakże działała tylko do 1869 r., po czym, w ramach restrykcji po powstaniu styczniowym, została zmieniona w uniwersytet rosyjski.
Początkowo założyciele Kasy im Mianowskiego zamierzali utworzyć Towarzystwo Naukowe Ogólne, jednak na skutek sprzeciwu władz rosyjskich wobec tej inicjatywy, poprzestali na powołaniu Kasy. Zbierała ona fundusze społeczne i udzielała z nich zasiłki osobom pracującym naukowo, inicjowała i finansowała działalność rozmaitych placówek badawczych, wydawała podręczniki, monografie, encyklopedie i słowniki. Do czasu powstania w 1907 r. Towarzystwa Naukowego Warszawskiego Kasa im. Mianowskiego była czołową polską instytucją naukową w zaborze rosyjskim. Po 1918 r., korzystając również z dotacji państwowych, wspomagała działalność naukową różnych instytucji oraz prowadziła własną działalność wydawniczą. Dopiero w 1951 r. nastąpił jej kres ? agendy przejęło Towarzystwo Naukowe Warszawskie, a następnie, po wchłonięciu TNW ? PAN.

 

Katedra dla kobiety
Maria Antonina Czaplicka ukończyła studia w Londynie, w Katedrze Antropologii London School of Economics. Profesor Charles Gabriel Seligman (jeden z czołowych wówczas brytyjskich antropologów społecznych) zaproponował jej ukończenie studiów na Uniwersytecie w Oksfordzie. Tam wykładowca Robert Randolph Marett (również czołowy antropolog brytyjski końca XIX i początku XX w.) zaproponował jej wyprawę badawczą na Syberię, którą podjęła. W 1912 r. z doskonałymi wynikami uzyskała dyplom ukończenia antropologii. W latach 1912-1921 prowadziła pracę uniwersytecką w Londynie, Oxfordzie i Bristolu, jako wykładowca, a następnie kierownik antropologicznych katedr uniwersyteckich.
W 1914 r. podjęła drugą wyprawę na Syberię. Podczas niej przemierzyła prawie 5000 km, wykonała kilkaset zdjęć oraz mnóstwo notatek etnograficznych i antropometrycznych. Większość rezultatów z tej wyprawy znajduje się obecnie w Pitt Rivers Museum w USA (towarzyszyli jej bowiem naukowcy z Uniwersytetu w Pensylwanii). Po powrocie objęła Katedrę Antropologii Społecznej (tak zwano w Wielkiej Brytanii dyscyplinę nazywaną u nas etnografią) w Oxford University, a w 1915 r. uzyskała doktorat. Czaplicka z zapałem kontynuowała pracę naukowca, teoretyka i badacza terenowego. Podstawą bowiem antropologii społecznej (etnologii) były i są badania terenowe, przekładające się później na teorię. Zwolniona wszakże niebawem z Oxfordu została kierownikiem Instytutu Anatomii na Uniwersytecie w Bristolu. Jednoroczny kontrakt i tam zakończył się zwolnieniem w 1921 r.
Syberia tak bardzo ją zafascynowała, że stała się tematem naczelnym wszystkich antropologicznych rozpraw naukowych po powrocie z badań terenowych. Do jej głównych prac należą Aboriginal Siberia, a Study in Social Anthropology (Oxford 1914), My Sibirian Year (London 1916). The Turks of Central Asia in History and at the Present Day (London 1918); publikowała niektóre prace także po polsku. Królewskie Towarzystwo Geograficzne w Londynie przyznało jej nagrodę Murchisona za wyniki badań nad kulturą Tunguzów, Samojedów i współczesnych ludów turańskich, czyli ludów pochodzenia tureckiego (sir Roderick Impey Murchison, 1792-1871, był angielskim geologiem, bardzo cenionym uczonym brytyjskim).
Dociekliwość w pracy nad dziejami ludów pierwotnych i ich kulturą oraz nieszablonowa interpretacja zebranych materiałów charakteryzowała postawę badawczą Czaplickiej. To zapewne zaważyło na fakcie, że przyjęta została (jako nieliczna z kobiet) do Królewskiego Towarzystwa Geograficznego i Królewskiego Instytutu Antropologicznego w Londynie. Główny przedmiot zainteresowań badawczych młodej polskiej uczonej to kulty duchów i szamanizm, zwłaszcza psychopatologiczny aspekt zjawiska oraz kwestie tożsamości płciowej u szamanów i zagadnienie tzw. histerii arktycznej.
Sława Czaplickiej jako wybitnego naukowca rozeszła się bardzo szybko po całym świecie. Syberyjską wyprawą, jaką zorganizowała w latach 1914-15, a której efektem były między innymi wspomniane prace, sfinansowały dwa uniwersytety, w Oksfordzie i Filadelfii (University of Pennsylvania). Z kolei Uniwersytet Columbia w Nowym Jorku zabiegał, aby na jakiś czas przyjęła w nim katedrę antropologii, lecz Czaplicka wierna została Wielkiej Brytanii. Liczne nagrody otrzymywane przez Czaplicką nie spowolniły tempa jej pracy. Może właśnie to spowodowało, że nadwątliła swoje zdrowie.
(?)
Marek Arpad Kowalski

Wyświetlony 2676 razy
Zaloguj się, by skomentować

Wychodząca od 2001 roku
„Opcja na Prawo” to najdłużej ukazujące się pismo
opiniotwórcze o charakterze liberalno-konserwatywnym.

OPCJA NA PRAWO © All Rights Reserved.

Nasza strona używa plików cookies. Jeśli przeglądasz nasze strony równocześnie wyrażasz zgodę na korzystanie z nich.Więcej o naszej polityce prywatności Polityka prywatności. Korzystanie z tej strony wymaga akceptacji plików cookie.