wtorek, 31 sierpień 2010 19:43

Kârlis Ulmanis

Napisane przez

Do dziś zachował się 15 km od miasteczka Dobele w Běrze - kraina Zemgale - obecnie dom-muzeum, w pięknym ogrodzie i sielskiej okolicy "Piksas", dom, w którym urodził się 4 września 1877 Kârlis Ulmanis, w rodzinie średniozamożnego gospodarza.

 

Pierwsze nauki przyszły ojciec niepodległej Łotwy pobierał w miejscowej szkole podstawowej, następnie kontynuował naukę w aleksandryjskim gimnazjum w Jelgava pol. Mitawa. W roku 1896 odbył roczny staż na kursach mleczarskich w Prusach Wschodnich. W roku 1902 wstąpił na wydział rolny politechniki w Zurychu, wkrótce przeniósł się na uniwersytet w Lipsku, który w roku 1905 ukończył z tytułem doktora agronomii. Kolejny okres to praca agronoma, i zakładanie spółdzielni mleczarskich, którą łączył z działalnością jako dziennikarz, w redakcji pisma "Gospodarz rolny".
Szybko naraża się władzy swymi nieprawomyślnymi poglądami, za co 21 grudnia 1905 r. trafia do więzienia. W maju 1906 r. opuszcza je, ale nie przerwa swojej "wywrotowej" działalności, dlatego zagrożony kolejnym aresztowaniem ratuje się emigracją, najpierw na krótko do Niemiec, gdzie pracuje jako nauczyciel, a następnie, już w roku 1907 udaje się do USA. W roku 1909 ukończył kolejną uczelnię: Uniwersytet Nebraska. Będąc emigrantem, nie przerywa działalności politycznej, regularnie zasila swymi tekstami, i to z bardzo różnych dziedzin, pismo "Ziemia".
Dynamiczny, którego przez całe życie energia, jak to się mówi, wprost roznosiła już wtedy K. Ulmanis był wziętym i płodnym publicystą, czynnym politykiem, dotąd obficie cytowanym aforystą1, doktorem nauk rolnych. Pisze dużo, klarownie. Po amnestii, w roku 1913 powraca do ojczyzny, podejmuje pracę jako agronom, a w roku 1915 w centrali kooperatyw rolnych, wykorzystuje sytuację, jaka się wytworzyła po rewolucji lutowej, 12 maja 1917 zakłada wielką partię, którą będzie nadawać ton życiu gospodarczemu i politycznemu Łotwy przez lata ? Łotewski Związek Chłopski, reprezentujący interesy zamożnego chłopstwa z dzielnic luterańskich. W tym samym czasie zostaje mianowany wicegubernatorem Liwonii (Vidzeme).
Upadek caratu w 1917 r., wojna domowa i klęska cesarskich Niemiec w listopadzie 1918 r. całkowicie zmieniła sytuację, z korzyścią dla narodowych aspiracji Łotyszy. Po raz pierwszy w swych dziejach Łotysze mogli pokusić się o próbę stworzenia własnego państwa.
17 listopada 1918 r. w Rydze ujawniła się dotąd konspiracyjnie działająca Łotewska Rada Ludowa2, która powołała pierwszy łotewski rząd, na czele którego stanął pierwszy premier Kârlis Ulmanis3. Następnego dnia, 18 listopada w gmachu Teatru Narodowego w Rydze Łotewska Rada Narodowa, obradująca pod przewodnictwem Jânisa Čakste, ogłosiła niepodległość Łotwy. K. Ulmanis jako szef rządu dostąpił ogromnego zaszczytu, to on w imieniu władz nowo powstałego państwa ogłasza niepodległość Łotwy.
Młoda republika była zmuszona walczyć z najazdem bolszewickim oraz w dwóch nawrotach z ekspansją niemiecką4. Brakowało wszystkiego, najbardziej własnej siły zbrojnej. Bolszewicy parli do przodu, naprędce zorganizowane oddziały łotewskie ustępowały nacierającym bolszewikom, siły łotewskie topniały, tymczasowy łotewski rząd ewakuował się do Jelgavy, mając jedynie 400 żołnierzy pod dowództwem pułkownika Oscarsa Kalpaksa. 2 stycznia 1919 Ryga została zajęta. Ulmanis ze swoim rządem i szczątkową armią zmuszony był wycofać się na obrzeża kraju, władza rządu narodowego skurczyła się do Libawy (łot. Liepâja), portowego miasta w zachodniej Kurlandii, i ledwo dwóch powiatów wokół tego ostatniego przyczółka łotewskiego snu o niepodległości. Na domiar złego, 16 kwietnia 1919 zdradzili dotąd sojuszniczy Niemcy, zadając cios w plecy. Wszczynają pucz, bałtyccy baronowie nie godzą się na w pełni suwerenne państwo łotewskie, prokurują jakiś sobie podległy marionetkowy, niby łotewski rząd, z pastorem Andrievsem Niedrą jako premierem.
Ulmanis wraz ze swoim rządem najpierw schronił się w miejscowym przedstawicielstwie brytyjskim, wkrótce, zagrożony utratą życia, przenosi się na pokład angielskiego statku, parowca "Saratow", pod osłonę dział angielskich okrętów, pokład parowca staje się tymczasową siedzibą rządu narodowego5.
Na wiosnę 1919 r. na Łotwie zbrojnie rywalizowały trzy rządy: proniemiecki, sowiecki i narodowy ? Ulmanisa. To ten ostatni wyszedł zwycięsko z konfrontacji, dzięki determinacji Ulmanisa, wydatnej pomocy Estończyków, a w końcowej fazie zmagań zbrojnych ? pomocy Polaków i pewnemu wsparciu litewskiemu. Nie bez znaczenia była także pomoc brytyjska oraz ? w decydującym momencie ? przejście na stronę rządu narodowego części słynnych i bitnych czerwonych strzelców łotewskich. Borys Sawinkow, spec nie lada w dziedzinie wojskowości, oceniał, że jeden batalion łotewskich strzelców odpowiadał 10 batalionom zdemoralizowanych sowieckich żołnierzy, sami niemieccy frontowi dowódcy przyznawali, że jeden łotewski żołnierz jest wart dwóch niemieckich.
Do późnej wiosny 1920 rządowi narodowemu Ulmanisa udało się wyprzeć wszelkich okupantów poza granice Łotwy. W tymże roku podczas bardzo gwałtownej kampanii wyborczej zwalczające się partie polityczne nie przebierały w środkach, 15 kwietnia, tuż przed dniem głosowania, dochodzi do nieudanej próby zamachu na premiera, Ulmanis z zamachu wychodzi bez szwanku i wydaje się, że ten incydent miał w sumie pomyślne dla niego konsekwencje. Do wyborów idzie cały naród, frekwencja wyborcza sięga 80%, pomimo słabszego wyniku, niż się spodziewano, jaki uzyskał Związek Chłopski, Ulmanis ponownie otrzymuje misję sformowania rządu.
Kraj jest zrujnowany, straty demograficzne są ogromne. Podam tylko dwie liczby, dotyczące ludności stołecznej Rygi. W roku 1913 to bogate miasto ? trzeci ośrodek handlu i przemysłu, wielki port Rosji ? liczyło 518 tysięcy mieszkańców, w roku 1920 zaś jedynie 181 tysięcy. Dopiero 3 stycznia 1920 r. przy współdziałaniu z wojskami polskimi6 Łotysze odbiją z rąk bolszewików Daugavpils, a Rězekene odzyskują 21 stycznia. Pokój z sowietami w Moskwie został zawarty 11 sierpnia 1920, pokój, który był określany traktatowo jako wieczny.
Polityczna gwiazda Ulmanisa nieco przygasła, już nie był tym najważniejszym, chociaż w okresie rządów parlamentarnych był siedem razy premierem i parokrotnie ministrem: wojny, spraw zagranicznych. Na początku lat 30. pogłębił się kryzys dotychczasowej formy rządów, partii i partyjek namnożyło się bez liku, do roku 1934 na małej Łotwie zaciekle zwalczało się ponad 100 różnych stronnictw, często efemerycznych, co oczywiście miało fatalny wpływ na jakość sprawowanych rządów, gabinety były niestabilne, łącznie rządy zmieniały się 18 razy, średnio jeden gabinet rządził przez dziesięć miesięcy, społeczeństwo zaczynało odczuwać skutki kryzysu światowego, coraz wyraźniej było zmęczone politykę, jednoznacznie domagało się stabilizacji. Ulmanis, rasowy polityk, którego energia wprost rozpierała, doskonale zdawał sobie sprawę z konsekwencji, jakie stwarzają takie nastroje społeczne plus mizeria klasy politycznej. Dlatego postanowił zadziałać. 17 marca 1934 po raz kolejny utworzył koalicję rządową, sam objął urząd premiera i wtedy zdecydował się na radykalne pociągnięcia. Cóż, polityk takiego formatu jak Ulmanis tak łatwo nie da się zepchnąć na boczny tor. Pod hasłem walki z narastającym zagrożeniem bolszewickim przy udziale części wojska i prawie całości oddziałów paramilitarnych, tzw. aizsargów7, powiązanych z jego ugrupowaniem Związkiem Chłopskim, dokonał w sumie bezkrwawego zamachu stanu. Pucz rozpoczął się w Rydze o godzinie 21 15 maja 1934. Dwie godziny później premier K. Ulmanis i dowódca wojska generał J. Balodis wydali wspólną proklamację do narodu, wzywająca do zachowania spokoju. Akcja przebiegła gładko i pucz zakończył bezkrwawo o godz. 3 w nocy.
____________
1 Jednak produkcje literackie Ulmanisa trudno uznać za jego szczytowe osiągnięcia, odkrywczą myślą nie porażają. Są mało oryginalne i dydaktyczne ponad miarę. Oto jeden przykład: W rękach każdego człowieka jest dana mu siła, aby wznieść się w górę lub odsunąć się w dół. Prawda, że mało odkrywcze?
2 Jedynym przedstawicielem w Radzie z Łatgalii był Stanisław Kambala (1893-1941), publicysta, prawnik i działacz społeczny.
3 K. Ulmanis został w przeddzień dnia proklamowania niepodległości wybrany jednogłośnie na urząd, jak się wtedy tytułowało, Prezydenta Rady Ministrów.
4 Niemcy bałtyccy przewidywali co najwyżej dla Łotwy status Hinterlandu ? małego kraju buforowego w pełni zależnego od nich.
5 Łotysze wybijali się na swą pierwszą niepodległość w latach 1917-1921w wyjątkowo dramatycznych warunkach i w bardzo złożonej sytuacji wewnętrznej, z zaangażowaniem wielu zewnętrznych czynników niesprzyjających. W moim szkicu punktuję jedynie najważniejsze momenty tej walki ? pragnę skierować uwagę zainteresowanych czytelników na wartościową i obszerną pracę Tomasza Paluszyńskiego, Walka o niepodległość Łotwy 1914-1921, Bellona, Warszawa 1999.
6 Pomoc polska zadecydowała o sukcesie kampanii zimowej w Łatgalii. Polska wysłała wówczas w sukurs Łotyszom dwie pełne dywizje piechoty, jedną jazdy (ok. 25 000 ludzi), podczas gdy Ulmanis miał w całej Łatgalii nie więcej niż 12000 ludzi pod bronią. Pewnej pomocy Łotyszom udzielili także Litwini.
7 Aizsargi ? strażnicy, organizacja paramilitarna, odpowiednik naszego Związku Strzeleckiego, powstała w roku 1919.

(?)

 

Tadeusz Zubiński

Wyświetlony 3868 razy
Zaloguj się, by skomentować

Wychodząca od 2001 roku
„Opcja na Prawo” to najdłużej ukazujące się pismo
opiniotwórcze o charakterze liberalno-konserwatywnym.

OPCJA NA PRAWO © All Rights Reserved.

Nasza strona używa plików cookies. Jeśli przeglądasz nasze strony równocześnie wyrażasz zgodę na korzystanie z nich.Więcej o naszej polityce prywatności Polityka prywatności. Korzystanie z tej strony wymaga akceptacji plików cookie.