środa, 17 marzec 2010 14:23

Legitymizm - historia i teraźniejszość (VI): Legitymizm w krajach byłej Rzeszy Niemieckiej

Napisane przez

Aby przedstawić kwestię prawowitości dynastycznej w krajach niemieckich, należy uprzednio przypomnieć, czym w rzeczywistości było przez ponad osiemset lat swojej historii cesarstwo, zwane "rzymskim" i "świętym", a od pewnego czasu również cesarstwem "narodu niemieckiego"; trzeba także ustalić relację pojęcia "Rzesza" do pojęcia "cesarstwo".

 

 

Święte Cesarstwo
Drugie po karolińskim (w roku 800) odnowienie (renovatio) cesarstwa ?rzymskiego? na Zachodzie było dziełem królów Niemiec z saskiej dynastii Ludolfingów. Dokonana 2 lutego 962 roku koronacja cesarza Ottona I była aktem założycielskim tworu, nazywanego zrazu wyłącznie ?cesarstwem? (imperium, Kaisertum, Kaiserreich). Przymiotnik ?święte? (sacrum, heiliges) w jego nazwie pojawia się dopiero w 1157 roku, pełna zaś urzędowa nazwa: ?Święte Cesarstwo Rzymskie? (Sacrum Imperium Romanum, Heiliges Römisches Kaiserreich) aż w 1254 roku, czyli dokładnie wtedy, kiedy nastało Wielkie Bezkrólewie, a idea imperialna poniosła, w starciu z papiestwem, pierwszą i decydującą klęskę.
 
Najgrubszym błędem jest pojmowanie cesarstwa w kategoriach terytorialno-geograficznych i państwowych. Cesarstwo nie było państwem (w tym wypadku ?niemieckim?), lecz i n s t y t u c j ą analogiczną w sferze politycznej do instytucji papiestwa w sferze eklezjalnej, sprawującą zwierzchnictwo de iure nad całą wspólnotą zachodnio-chrześcijańską (Res Publica Christiana). Identyfikowanie cesarstwa z faktyczną bazą terytorialną władzy cesarskiej (obejmującą zresztą nie tylko Niemcy, lecz także królestwa Italii i Burgundii) byłoby tym samym, co identyfikowanie papiestwa z tzw. Państwem Kościelnym, jako świecką domeną papieża. Do schyłku średniowiecza nie było nawet w cesarstwie żadnych, poza godnością cesarską, imperialnych instytucji politycznych i administracyjnych. Monarcha aspirujący do bycia cesarzem mógł przez długie lata rządzić wyłącznie jako król owych trzech królestw lub, co najwyżej, tytularny król Rzymian, koronowany w Akwizgranie. Przez całe średniowiecze, aby stać się cesarzem, należało udać się do Rzymu i zostać ukoronowanym przez papieża, a przyjmowanie tytułu króla Rzymian (rex Romanorum) wyrażało jedynie oczekiwanie na godność cesarską, które mogło się nigdy nie zrealizować.
 
Pierwiastek narodowy niemiecki (?teutoński?) stanowił raczej źródło wielostronnych komplikacji dla cesarstwa, aniżeli motor jego dynamiki. Dla opozycji antycesarskiej w Niemczech idea uniwersalnego imperium była zbędnym obciążeniem i trwonieniem sił. Z drugiej strony okoliczność znalezienia się godności cesarskiej w rękach władców niemieckich dla innej części społeczeństwa była źródłem dumy narodowej. Dał jej wyraz na przykład kanonik katedry w Kolonii Aleksander z Roes (XIII wiek), który głosił, że w ramach ?podziału zadań? w Christianitas Włochom przyznane zostało papiestwo, Francuzom ? prymat intelektualny (Uniwersytet Paryski), a Niemcom cesarstwo. Tzw. Zwierciadło Saskie (z ok. 1230 roku) w rozdziale zatytułowanym O wyborze cesarza ?przez pomyłkę? omawia także zasady elekcji króla Niemiec. Jednak teorie procesarskich ?regalistów?, głoszące ?przekazanie? cesarstwa rzymskiego Niemcom (translatio imperii ad Germanos), napotkały opór innych władców, zwłaszcza Francji oraz papiestwa, w którego imieniu Gerwazy z Tilbury zaznaczał, że cesarstwo nie przechodzi w ręce tego, kogo pragnie Niemiec, ale tego, kogo wybierze papież1.
 
Dopiero jako skutek rozdzierającej Christianitas walki dwóch uniwersalizmów (papieskiego i cesarskiego) należy widzieć ograniczoną ?terytorializację? i ?nacjonalizację? Sacrum Imperium, począwszy od schyłku średniowiecza. Poniekąd usankcjonowała ów proces uchwała Sejmu Rzeszy w Rhense (1338), postanawiająca, że odtąd każdy legalnie obrany król Niemiec staje się cesarzem, nawet bez koronacji papieskiej. Uporządkowanie przez Karola IV tzw. Złotą Bullą (1356) trybu elekcji cesarza (przez siedmiu elektorów: trzech metropolitów i czterech książąt) zakończyło wprawdzie okres chaosu wewnętrznego, ale jednocześnie zacieśniło faktycznie i mentalnie pojęcie cesarstwa do ram związku księstw, marchii, hrabstw i wolnych miast pod prezydencją cesarza, zwanego Rzeszą Niemiecką (Deutsches Reich) albo po prostu Rzeszą. Ten akt prawny określa się mianem kontrolowanego schyłku cesarstwa2. Nawet przekształcenie cesarstwa w monarchię de facto dziedziczną (z chwilą, gdy w 1438 roku królem Rzymian został Albrecht II Habsburg) dokonało się przypadkiem i bezwiednie dla współczesnych, gdyż de iure nic nie przesądzało, że tron cesarski będzie odtąd każdorazowo (z jednym wyjątkiem Karola VII Wittelsbacha w latach 1742-1745) przekazywany członkom rodu Habsburgów.
 
Cesarstwo Narodu Niemieckiego
Dopiero u progu czasów nowożytnych ograniczenie uniwersalizmu skutkowało ewolucją urzędowej nazwy cesarstwa. Zanotowana już potocznie w 1441 roku nazwa: ?Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego? (Heiliges römisches Reich deutscher Nation) w oficjalnym dokumencie pojawiła się po raz pierwszy w 1512 roku. Równocześnie koncepcja translatio imperii ad Germanos znalazła swoją jurydyczną wykładnię w uzasadnieniu przybrania (w 1508 roku) przez Maksymiliana I tytułu wybranego cesarza rzymskiego (Erwählter Römischer Kaiser), bez aprobaty papieża, a dla uhonorowania narodu niemieckiego (teutscher Nation zu Ehren) i aby czcigodnym Niemcom nie groziło już pozbawienie ich Cesarstwa3. Począwszy od tego czasu, lecz tylko w obiegu potocznym, upowszechnia się też tytuł cesarza niemieckiego (Deutscher Kaiser). W 1555 roku Karol V zobowiązał się powierzać urzędy w cesarstwie tylko urodzonym Niemcom (dann gebohrnen Teutschen). Idea translatio wyartykułowana została również odrzuceniem w 1519 roku, demonstracyjnie zgłoszonej kandydatury cesarskiej króla Francji Franciszka I (a w 1658 roku ? Ludwika XIV), co motywowano ryzykiem translatio imperii ad Gallos. Jednak żadne prawo cesarstwa nadal nie wykluczało księcia narodowości innej niż niemiecka z możliwości kandydowania i wyboru.
 
Powyższe fakty nie świadczą jednak o pełnej ?nacjonalizacji? cesarstwa, a jedynie o bliższym określeniu przestrzennym jego niemieckiej części. Równolegle istniało bowiem nadal pojęcie Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Romańskiego, które ma również swoją konotację terytorialną w odniesieniu do Lotaryngii, byłego Arelatu i północnych Włoch. Świadomość związku, a jednocześnie nieidentyczności Świętego Cesarstwa Rzymskiego i Niemiec wyraża lapidarna definicja osiemnastowiecznego geografa Büschinga: Cesarstwo Rzymskie & Cesarstwo Niemieckie, chociaż nierozdzielnie zjednoczone, różnią się jednak od siebie4. Istotą przemian treści ideowej cesarstwa nowożytnego nie jest więc jego ?nacjonalizacja?, lecz odwrócenie politycznej hierarchii ważności w relacjach pomiędzy Niemcami a cesarstwem, co najdobitniej wyraził w 1766 roku Johann J. Moser, oświadczając, że o ile rządy nad Cesarstwem Rzymskim należą do cesarzy niemieckich, o tyle rządy nad Niemcami nie należą do cesarzy rzymskich (Da... das Röm. Reich von denen Teutschen, nicht aber Teutschland von denen Röm. Kaysern regieret wird)5.
 
Nigdy też cesarstwo nie wyrzekło się uniwersalizmu duchowego, czego dowodzi posługiwanie się przez wszystkich cesarzy tytułem obrońcy chrześcijaństwa i zaprzysięganie elektorów, by w osobie cesarza wybierali zwierzchnika ludu chrześcijańskiego (caput populo christiano). Dla ?świętości? cesarstwa, jako katolickiej oikouménë, druzgocącym ciosem było jednak zniszczenie jedności Christianitas wskutek buntu Marcina Lutra (1517). Poparcie udzielone herezji luterańskiej przez licznych książąt i miasta Rzeszy uniemożliwiło cesarzowi Karolowi przywrócenie jedności wyznaniowej cesarstwa i zmusiło go do zalegalizowania (traktatem w Augsburgu w 1555 roku) zasady cuius regio eius religio.
 
Od 1508 roku władca Świętego Cesarstwa nosi już tytuł cesarza od chwili elekcji, w związku z czym ?asekuracyjny? dotąd tytuł króla Rzymian staje się dla panującego władcy bezprzedmiotowy i przechodzi na (domniemanego) następcę tronu, a wyznaczanie tegoż za życia cesarza pozwala uniknąć wakatu.Po ostatniej koronacji cesarskiej w Rzymie (Karola V, w 1530 roku) i od 1562 roku wszyscy cesarze byli koronowani zaraz po elekcji, w kościele fundacyjnym Rzeszy pw. św. Bartłomieja Apostoła we Frankfurcie nad Menem i przez arcybiskupa Moguncji. Władza zarezerwowana (jura reservata) dla cesarza obejmowała tylko trzy dziedziny: przydzielanie niektórych beneficjów kościelnych (jura sacra), nadawanie tytułów szlacheckich i innych łask (jura gratiala), odnawianie przyznawania bezpośrednich lenn cesarskich (jura feudalia). W sprawach stricte politycznych (stanowienia o wojnie i pokoju, legislacji) cesarz zachował tylko jura comitatia, sprawując władzę wspólnie z sejmem. Wzrost rangi instytucji Sejmu Rzeszy (Reichstag), znajdujący wyraz w uroczystej formule równorzędności: Kaiser und Reich (Cesarz i Cesarstwo = Cesarz i Sejm), znamionował przejście od cesarstwa monarchicznego do korporacyjnego.
 
Dotkliwą klęską polityczną cesarstwa był wynik wojny trzydziestoletniej i postanowienia Traktatu Westfalskiego (1648), które uczyniły Rzeszę zlepkiem państw i państewek, tak świeckich, jak kościelnych. Według sławnego określenia jurysty Samuela Pufendorfa (De statu imperii germanici, 1667) cesarstwo stało się wówczas czymś monstrualnym (irregulare aliquod corpus et monstro simile)6 . Obiegowa do niedawna opinia o całkowitej faktycznej anomii cesarstwa po 1648 roku jest jednak przez nowszą historiografię kwestionowana. Nie jest, na przykład, ścisłe twierdzenie, że państwa Rzeszy stały się już wówczas suwerenne. Nadal aktywnie pracował Sejm Rzeszy oraz cesarskie sądownictwo. Paraliż instytucji cesarstwa spowodowany został dopiero przez wzrost potęgi Prus, których władcy (Hohenzollernowie7 ) kamieniem węgielnym swojej polityki uczynili ?wypychanie? Habsburgów z Rzeszy. Ostateczna klęska cesarstwa była jednak efektem klęski w wojnie z napoleońską Francją.
 
?Hekatomba rozdrobnień?
Do pogwałcenia zasad legitymizmu na obszarze Rzeszy doszło już w 1803 roku, na ostatnim Sejmie Rzeszy w Rastatt, w następstwie konieczności dokonania przyrzeczonych rekompensat dla rodów wydziedziczonych przez Francję na mocy pokoju w Lunéville (1801), który przyznawał jej cały lewy brzeg Renu. Recesem Sejmu zlikwidowano aż 112 spośród 235 organizmów państwowych Rzeszy, głównie wolnych miast, których liczba spadła z 51 do 6 (a w 1806 roku do 3), oraz państewek kościelnych, tworzących Germania Sacra (z 74 pozostały tylko 2 ? Moguncja-Ratyzbona i Zakon Niemiecki NMP, zwany w Polsce potocznie ?Krzyżackim?). Ta operacja przeszła do historii pod nazwą hekatomby rozdrobnień.
 
Po klęsce pod Austerlitz (1805) cesarz austriacki Franciszek I zmuszony został przez Napoleona I do rezygnacji z tytułu cesarza rzymskiego i do likwidacji Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, co formalnie nastąpiło 6 sierpnia 1806 roku. Zostało to poprzedzone utworzeniem 12 lipca 1806 roku Związku Reńskiego (Rheinbund) 16 państw pod protektoratem Francji i dokonaniem przezeń konstytucyjnego aktu secesji w stosunku do cesarstwa. Faktycznie, będący wówczas u szczytu swojej potęgi imperator rewolucyjny (Napoleon I Bonaparte) szatkował byłą Rzeszę wedle swej woli, wykrawając najlepsze kąski dla swoich pretorianów i rodziny. Już w 1806 roku utworzył dla marszałka Joachima Murata Wielkie Księstwo Bergu (które w 1809 roku otrzymał Napoleon Ludwik Bonaparte, syn Ludwika Napoleona, króla Holandii z woli swego cesarskiego brata). W 1807 roku dla swego drugiego brata ? Hieronima Bonaparte wykroił Królestwo Westfalii z Hesji elektorskiej, Księstwa Brunszwiku, południowego Hanoweru i innych obszarów.
 
Na likwidacji cesarstwa zyskały atoli też najsilniejsze organizmy państwowe byłej Rzeszy oraz ich dynaści. Do rangi królestw podniesione zostały w 1806 roku wielkie księstwa Bawarii (dynastia Wittelsbachów8), Wirtembergii (dynastia Wirtembergów9) i Saksonii (dynastia Wettynów10); do rangi wielkiego księstwa ? Badenia (dynastia Zähringen11) i Moguncja, w której (pod nazwą Wielkiego Księstwa Frankfurtu) panował w latach 1810-1813 ostatni tytularny kanclerz Świętego Cesarstwa ? abp Karol Teodor Dalberg.
 
W epoce Świętego Przymierza
Kongres Wiedeński jedynie z grubsza przywrócił obowiązywanie zasad legitymizmu, ograniczając się do likwidacji sztucznych tworów napoleońskich (których terytoria powróciły do prawowitych suwerenów), łącznie ze Związkiem Reńskim W miejsce tego ostatniego utworzony został wszelako Związek Niemiecki (Der Deutsche Bund), złożony z władców państw niemieckich, którego organem miał być sejm związkowy we Frankfurcie nad Menem. Prezydentem Związku Niemieckiego został cesarz austriacki, jako suweren posiadłości habsburskich w granicach byłej Rzeszy, który jednak nie wskrzesił i nie powrócił do tytułu cesarza rzymskiego ani też nie przyjął ? wbrew oczekiwaniom patriotów niemieckich ? tytułu cesarza niemieckiego. Kongres uznał także nowe tytuły monarsze władców Bawarii, Wirtembergii, Saksonii i Badenii, nadto zaś w 1814 roku książęta-elektorzy Hanoweru (pozostającego od 1714 do 1837 roku w unii dynastycznej z Wielką Brytanią) z dynastii brunszwicko-lüneburskiej uzyskali tytuł królów Hanoweru. Taki stan rzeczy, pomimo zaburzeń rewolucyjnych tzw. Wiosny Ludów w latach 1848-1849, trwał do roku 1866, kiedy to ? kierowane przez premiera Prus, Ottona księcia von Bismarcka ? Królestwo Prus rozpoczęło ?żelazem i krwią? jednoczenie Niemiec na zasadzie ?małoniemieckiej?, czyli bez uczestnictwa Austrii.
 
Pod egidą Prus
Po zwycięstwie armii pruskiej w bitwie pod Sadową (Königgrätz) 3 czerwca 1866 roku Austria została zmuszona do opuszczenia Związku Niemieckiego (który następnie oficjalnie rozwiązano) oraz wyrażenia zgody na utworzenie pod przewodnictwem Prus Związku Północnoniemieckiego, do którego weszły między innymi: Saksonia, Brunszwik, Brema i Hamburg. Do Prus zostały bezpośrednio anektowane Królestwo Hanoweru, elektorat heski, Księstwo Nassau, Wolne Miasto Frankfurt nad Menem i Szlezwik-Holsztyn. Ogłoszona 1 lipca 1867 roku konstytucja Związku Północnoniemieckiego postanawiała, że będzie to państwo związkowe (federalne), którego organami będą: król pruski, jako przewodniczący, oraz Reichstag i Bundesrat, jako Rada Związku, w której Prusom przyznano 17 głosów na 43 ogółem. Państwa Niemiec południowych (Bawaria, Wirtembergia, Badenia, Hesja) zostały przez Bismarcka zmuszone do unii celnej ze Związkiem Północnoniemieckim oraz do zawarcia tajnego sojuszu wojskowego z Prusami, który przewidywał oddanie ich armii pod dowództwo króla Prus na wypadek wojny.
 
(?)
 
Przypisy:
 
 1 Otia imperialia, 1210.
 2 J.-F. Noël, Święte cesarstwo, przeł. M. Żerańska, Warszawa 1998 [1976], s. 80-83.
 3 Tamże, s. 106.
 4 Tamże, s. 99.
 5 Tamże, s. 112-113.
 6 Tamże, s. 159.
 7 Fryderyk I Hohenzollern był też pierwszym w historii chrześcijańskiej Europy, który ośmielił się sięgnąć po koronę i tytuł monarszy bez zgody papieża (co o tyle oczywiste, że był luteraninem) albo cesarza; nb. asekuracyjnie ukoronował się (w 1701 roku w Królewcu) jedynie na ?króla w Prusiech?, czyli poza obszarem Rzeszy, w Brandenburgii natomiast pozostając nadal jedynie księciem-elektorem. Jego następcy, ufni w siłę pruskich bagnetów, nie musieli już ?bawić się? w takie legitymistyczne subtelności.
 8 P. Fried, Anfänge des Hauses Wittelsbach, Weißenhorn 1981; M. Andrzejczak, Wittelsbachowie ? władcy katolickiej Bawarii, ?Pro Fide Rege et Lege? 2000, nr 2(37).
 9 R. Uhland, 900 Jahre Haus Würtemberg, Stuttgart 1985.
 10 M. Affek, Dzieje dynastii Wettinów po Kongresie Wiedeńskim, ?Pro Fide Rege et Lege? 1994, nr 2(19).
 11 G. Martin et baron Taubert-Natta, Le sang des Bade, La Ricamarie 1982.
Wyświetlony 3683 razy
Zaloguj się, by skomentować

Wychodząca od 2001 roku
„Opcja na Prawo” to najdłużej ukazujące się pismo
opiniotwórcze o charakterze liberalno-konserwatywnym.

OPCJA NA PRAWO © All Rights Reserved.

Nasza strona używa plików cookies. Jeśli przeglądasz nasze strony równocześnie wyrażasz zgodę na korzystanie z nich.Więcej o naszej polityce prywatności Polityka prywatności. Korzystanie z tej strony wymaga akceptacji plików cookie.