czwartek, 30 wrzesień 2010 11:16

Liberalna koncepcja państwa (17) Finanse publiczne

Napisał

Liberalizm gospodarczy

Liberalne państwo powinno zapewnić jednostkom i firmom stabilne ramy prawne "funkcjonowania mechanizmów rynkowych w warunkach wolnej konkurencji"1, które przyczynią się do szybkiego rozwoju gospodarczego i tym samym dobrobytu całego społeczeństwa. Obowiązkiem państwa jest ustalenie "reguł gry" i zapewnienie ich przestrzegania: "liberalizm (...) kładzie nacisk na niezbędność istnienia starannie przemyślanych ram prawnych, po to, by konkurencja dawała korzystne rezultaty"2.

Ponadto bardzo ważna jest pewność prawa. Wtedy przedsiębiorcy mogą z większą dokładnością planować działalność swoich firm i w mniejszym stopniu obawiać się ryzyka inwestycyjnego. Jak twierdzi Adam Smith, "w państwie, gdzie nie ma regularnego wymiaru sprawiedliwości, gdzie ludność nie ma zapewnionej ochrony mienia, a prawo nie gwarantuje wykonania umów, i gdzie wreszcie władza państwowa nie czuwa nad tym, by należności od osób, które są w stanie je uiścić, egzekwowano regularnie, tam handel i przemysł wkrótce podupadną. Krótko mówiąc, handel i przemysł nie mogą rozwinąć się w żadnym państwie, gdzie nie ma zaufania do sprawiedliwości władz"3. Hernando de Soto wymienia trzy zasadnicze warunki, które muszą zaistnieć, aby społeczeństwo mogło w pełni wykorzystać pracę, inicjatywę i swoje zasoby materialne: 1) zagwarantowane przez państwo prawa własności; 2) promocja przez prawo solidności umów służących do regulowania i przekazywania praw; 3) określenie odpowiedzialności w przypadkach nie objętych warunkami i postanowieniami umowy4. Ponadto Friedrich August von Hayek uważa, że "państwo powinno ograniczyć się do ustalania reguł mających zastosowanie do ogólnych typów sytuacji i pozostawić jednostkom wolność we wszystkim, co zależy od okoliczności czasu i miejsca, gdyż tylko jednostki, których dana sytuacja dotyczy bezpośrednio, mogą w pełni poznać owe okoliczności i dostosować do nich swe działanie"5.
Podobnie twierdzi Gregory Gronbacher: "na strukturach politycznych w każdym porządku społecznym ciąży słuszna odpowiedzialność za stworzenie ram prawnych dla sprawnie funkcjonującego procesu rynkowego, inne formy bezpośredniej interwencji nie są usprawiedliwione"6. Jak uważa Milton Friedman, "zorganizowanie działalności gospodarczej w system dobrowolnej wymiany zakłada, że poprzez rząd zapewnia się zachowanie prawa i porządku w celu zapobieżenia występowaniu przymusu pomiędzy poszczególnymi obywatelami, wywiązywania się z dobrowolnie zawieranych kontraktów, zdefiniowanie prawa własności, jego interpretację i egzekwowanie oraz stworzenie systemu monetarnego"7. W ramach tego systemu liberałowie opowiadają się za nieograniczoną własnością prywatną, wolnością jednostek oraz wolnym rynkiem. Przeciwni są natomiast wszelkiemu protekcjonizmowi i interwencjonizmowi państwa w gospodarkę. Heritage Foundation definiuje wolność gospodarczą jako "brak państwowych ograniczeń lub państwowego przymusu w stosunku do produkcji, dystrybucji i konsumpcji poza tymi, które są wymagane do ochrony i utrzymania samej wolności"8. Absolutnie niedopuszczalna jest dla liberałów jakakolwiek działalność gospodarcza państwa, co najmniej z czterech bardzo ważnych powodów.
Po pierwsze, dlatego że "przedsiębiorstwa państwowe i komunalne zawodzą, są drogie i nieefektywne i trzeba je subwencjonować z podatków, aby mogły dalej prowadzić swą działalność"9. "The Wall Street Journal Europe" szacuje, że z polskiego budżetu do państwowego przemysłu w latach 1989-2000 dopłacono 20 miliardów euro!10 I ciągle się dopłaca, a państwowe przedsiębiorstwa nadal rzadko kiedy mają choćby bilans zerowy, bo większość przynosi straty (patrz tabela). Dodatkowo subsydiowanie przedsiębiorstw powoduje spadek ich wydajności. Według prawa Savasa "sektor prywatny jest zawsze dwa razy tańszy niż sektor publiczny przy wykonywaniu tych samych prac w służbie publicznej"11. Emmanuel Savas doszedł do takiego wniosku po 10 latach zbierania i studiowania danych w pięciu krajach: Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Szwajcarii, Wielkiej Brytanii i Niemczech dotyczących kosztów usuwania śmieci. "Wszystkie liczby są zgodne: wywóz śmieci przez prywatnego przedsiębiorcę kosztuje zawsze 42% taniej, niż ta sama operacja wykonana przez miejski zakład oczyszczania. (...) Prawo Savasa znajduje zastosowanie w odniesieniu do różnych usług: przy sprzątaniu pomieszczeń biurowych otrzymuje się oszczędności rzędu 73%, ulic ? 43%; 56% przy konserwacji sygnalizacji świetlnej, 96% [!] przy asfaltowaniu nawierzchni, 40% przy koszeniu trawników i 37% przy okrzesywaniu drzew"13. Obliczono, że koszty transportu publicznego w USA, Wielkiej Brytanii, Australii i w Niemczech były o 54%-100% wyższe niż transportu prywatnego, a w krajach rozwijających się od 68% do 100% wyższe14. Co ciekawe, obliczono, że gdyby NASA była przedsiębiorstwem prywatnym, to jej programy kosmiczne kosztowałyby o połowę taniej.
Już Adam Smith ponad 200 lat temu wyjaśnił, dlaczego tak się dzieje: "osoby panujące podejmowały jednak często wiele innych przedsięwzięć handlowych. (...) Prawie nigdy nie osiągały pomyślnych rezultatów, a nie udawało im się to ze względu na rozrzutność, z jaką interesy osób panujących się prowadzi. Agenci panującego uważają, że bogactwo ich pana jest niewyczerpalne; nie zważają, po jakiej cenie kupują ani po jakiej sprzedają, nie obchodzi ich też cena transportu towarów z jednej miejscowości do drugiej"15. Ponadto, jak słusznie zauważył ojciec liberalizmu klasycznego, zarządzający przedsiębiorstwami państwowymi dbają tylko o własne interesy: "agenci ci często żyją z książęcą rozrzutnością, a niejednokrotnie pomimo tej rozrzutności, dzięki sprytnemu prowadzeniu rachunków, zdobywają książęce fortuny"16. Jak widać korupcja, marnotrawstwo, prywata i złodziejstwo nie zaistniało wraz z powstaniem III RP i działalnością prezesów w państwowych spółkach. Przykładem takiej niegospodarności i nieudolności jest choćby Fundusz Górnośląski, który najpierw był własnością Skarbu Państwa, a następnie samorządu wojewódzkiego: "miał stać się kołem zamachowym śląskiej gospodarki; tworzyć miejsca pracy, przyspieszać rozwój regionu. Nieudolnie zarządzany, z garbem nietrafionych inwestycji, dzisiaj ledwie wiąże koniec z końcem. Po 7 latach działalności Fundusz Górnośląski (...) stracił jedną szóstą kapitału. Za niegospodarność i podejmowanie decyzji wbrew nie tylko zasadom ekonomii, ale także zdrowego rozsądku, nikt nie poniósł odpowiedzialności"17, ponieważ wszyscy prezesi byli obsadzani z klucza politycznego, a nie według kompetencji.

(?)


_______________
1 W. Sadurski, Neoliberalny system wartości politycznych, Warszawa 1980, s. 87.
2 F.A. Hayek, Droga do zniewolenia, Kraków 1996, s. 43.
3 Smith A., Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, T. II., Warszawa 1954, s. 710.
4 H. de Soto, Inny szlak, Warszawa 1991, s. 270.
5 F.A. Hayek, dz. cyt., s. 82.
6 G.M.A. Gronbacher, Personalizm ekonomiczny, Lublin 1999, s. 35.
7 M. Friedman, Kapitalizm i wolność, Warszawa 1993, s. 37.
8 L. Balcerowicz, Wolność i korupcja, "Wprost" 2003, nr 5, s. 50.
9 L. von Mises, Liberalizm w tradycji klasycznej, Kraków 2001, s. 105.
10 Liczba, "Wprost" 2002, nr 28, s. 34.
11 G. Sorman, Rozwiązanie liberalne, Wydawnictwo "Kurs" 1985, s. 113.
12 M. Bałtowski, Przedsiębiorstwa sprywatyzowane w gospodarce polskiej, Warszawa 2002, s.132-155.
13 G. Sorman, Rozwiązanie..., s. 113.
14 E. Savas, Prywatyzacja. Klucz do lepszego rządzenia, Warszawa 1992, s. 153.
15 A. Smith, dz. cyt., s. 574.
16 Tamże.
17 W. Pustułka, Stracone miliony, "Dziennik Zachodni" 2002, nr 167, s. 4.

Tomasz Cukiernik
Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.
Wyświetlony 8037 razy
Zaloguj się, by skomentować

Wychodząca od 2001 roku
„Opcja na Prawo” to najdłużej ukazujące się pismo
opiniotwórcze o charakterze liberalno-konserwatywnym.

OPCJA NA PRAWO © All Rights Reserved.

Nasza strona używa plików cookies. Jeśli przeglądasz nasze strony równocześnie wyrażasz zgodę na korzystanie z nich.Więcej o naszej polityce prywatności Polityka prywatności. Korzystanie z tej strony wymaga akceptacji plików cookie.