niedziela, 19 grudzień 2010 16:35

Liberalna koncepcja państwa (1) - Zadania państwa liberalnego

Napisał

W kolejnych numerach zamieszczać będziemy fragmenty pracy magisterskiej Tomasza Cukiernika, obronionej w tym roku na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Autor prezentuje w niej prawicowe koncepcje państwa oraz precyzuje i porządkuje terminologię liberalną. Jak bardzo to potrzebne, przekonać się można obserwując choćby dyskusję czytelników na naszej stronie internetowej.

Liberalizm, podobnie jak wiele innych prądów politycznych czy ekonomicznych, również nie jest prądem jednorodnym. W jego łonie istnieją różne koncepcje zakresu zadań państwa. Liberalizm lewicowy, którego przedstawicielem jest Brytyjczyk John Maynard Keynes, opowiada się za szerokimi funkcjami państwa i w tym kontekście ideowo zbliża się do socjalizmu czy socjaldemokracji. Z drugiej strony przedstawiciele najbardziej radykalnej odmiany liberalizmu ? libertarianie, którzy bliscy są anarchistom uważają, że państwo może zajmować się tylko jednym zadaniem: ?usprawiedliwione jest pewnego rodzaju państwo minimalne, ograniczone do wąskich funkcji ochrony przeciwko gwałtowi, kradzieży, oszustwu, narzucaniu zobowiązań itd.; jakiekolwiek bardziej rozbudowane państwo musi naruszać prawa jednostek do niezmuszania ich do robienia pewnych rzeczy i jest nieusprawiedliwione?1. Amerykanin Robert Nozick2 wyróżnia ponadto utopijne państwo ultraminimalne, gdzie chronieni przez państwo są tylko ci obywatele, którzy wykupili od niego nieobowiązkową polisę ubezpieczeniową.

Są jeszcze inni liberałowie, którzy nie zgadzają się w kwestii zakresu zadań państwa zarówno z liberałami lewicowymi, jak i libertarianami. Do nich można zaliczyć przede wszystkim prekursorów klasycznego prądu w liberalizmie takich jak Adam Smith3, Herbert Spencer4, Benjamin Constant5 czy John Locke6, a także większość XX-wiecznych neoliberałów, którzy są ich kontynuatorami: Ludwiga von Misesa i Friedricha Augusta von Hayeka7 z tzw. szkoły austriackiej w ekonomii, Miltona Friedmana8 z tzw. szkoły chicagowskiej. W Stanach Zjednoczonych poglądy liberalne prezentuje Partia Republikańska, w Wielkiej Brytanii Partia Konserwatywna, a w Polsce Unia Polityki Realnej9. Ojcami ideowymi ostatniej partii są Stefan Kisielewski10 oraz Mirosław Dzielski11, natomiast głównymi działaczami Janusz Korwin-Mikke12 i Stanisław Michalkiewicz13.
W niniejszej pracy zajmę się poglądami na temat państwa liberałów klasycznych i neoliberałów. Według nurtu liberalnego państwo jest ograniczone w swoich zadaniach, ale ma jednak do spełnienia kilka funkcji. Głównym zadaniem państwa jest zapewnienie obywatelom bezpieczeństwa wewnętrznego oraz zewnętrznego. Ponadto państwo powinno prowadzić politykę zagraniczną, mieć odpowiednią dyplomację, a także bardzo ograniczoną administrację. Niektórzy liberałowie wśród zadań państwa wymieniają także ochronę środowiska oraz budowę infrastruktury.
Bezpieczeństwo wewnętrzne
Liberałowie twierdzą, że najważniejszym obowiązkiem państwa jest zapewnienie obywatelom bezpieczeństwa, ochrona ich życia, zdrowia, wolności i własności prywatnej. W tym celu państwo powinno mieć odpowiednie organy: sprawną policję, niezależny wymiar sprawiedliwości, a także inne służby, takie jak: straż pożarna, obrona cywilna, służba więzienna. Adam Smith jako drugi obowiązek panującego wymienia ochronę ?każdego członka społeczeństwa przed niesprawiedliwością i uciskiem ze strony współobywateli oraz z ustanowieniem prawidłowego wymiaru sprawiedliwości?14. Poza tym Smith zajmuje stanowisko, iż władza sądownicza powinna być oddzielona od władzy wykonawczej: ?niezbędny jest nie tylko zupełny rozdział władzy sądowej od władzy wykonawczej, ale również i możliwie jak najdalej idące uniezależnienie od tej władzy. Sędzia nie powinien być narażony na to, że z powodu kaprysu władzy wykonawczej zostanie usunięty ze swego urzędu. Nie powinno również zależeć od dobrej woli czy też nawet od dobrej gospodarki tej władzy, czy pobory swe będzie otrzymywać regularnie?15. W jaki sposób liberałowie uzasadniają konieczność istnienia tej funkcji państwa?
Według Ludwiga von Misesa za państwem musi stać groźba użycia siły tak, by mogło utrzymać porządek w społeczeństwie i ochraniać całe społeczeństwo od jednostek antyspołecznych: ?życie w społeczeństwie [bez państwa] byłoby całkiem niemożliwe, gdyby ludzie, którzy pożądają jego nieprzerwanego trwania, i którzy odpowiednio prowadzą się, mieli zaniechać użycia siły i przymusu przeciwko tym, którzy swym zachowaniem gotowi są społeczeństwu zagrażać. Niewielka liczba jednostek antyspołecznych (?) może w ogóle uniemożliwić istnienie społeczeństwa. Bez zastosowania przymusu i przemocy przeciwko wrogom społeczeństwa, jakiekolwiek życie w społeczeństwie byłoby niemożliwe?16. Mises uważa, że gdy państwo nie będzie mogło grozić użyciem siły, ?cały gmach społeczeństwa będzie nieustannie na łasce każdego z jego członków?17, a do tego nie można dopuścić. ?Musi istnieć sposób na zmuszenie osoby, która nie będzie szanować życia, zdrowia, wolności osobistej bądź prywatnej własności innych, by podporządkowała się regułom życia w społeczeństwie?18. Państwo jest złym państwem zarówno wtedy, gdy wykracza poza zakreślone funkcje, jak i wtedy gdy te podstawowe zadania wypełnia źle. Von Mises podkreśla, że ?stłumienie zachowań niebezpiecznych dla istnienia porządku społecznego to kwintesencja działalności państwowej?19.
Podobnie twierdzi polski liberał Mirosław Dzielski: ?[liberałowie] uważają jego [państwa] istnienie za konieczne, ale nie są skłonni powierzać mu żadnych funkcji poza ochroną wolności. (?) sądzą, że rola państwa polega właśnie na otoczeniu jednostki ochroną fizyczną i ekonomiczną, która pozwoli jej przetrwać działanie cudzej złej woli bez poniżającej groźby stania się przymusowym czy najemnym niewolnikiem. Jednak liberałowie są skłonni nie rozszerzać tej opieki poza niezbędne minimum. Obawiają się wzrostu potęgi państwa i starają się osłabić jego siły wszędzie tam, gdzie jest to bez uszczerbku dla wolności możliwe?20. Na temat funkcji państwa wypowiada się również Francuz Guy Sorman. Uważa on, że ?zadaniem państwa jest utrzymanie porządku. Nie tylko porządku na ulicy, ale także porządku gospodarczego, społecznego i międzynarodowego?21.
 
 
Przypisy:
1 Nozick R., Anarchia, państwo, utopia, Warszawa 1999, s. 5.
2 Robert Nozick (1939-2002) libertarianin, profesor filozofii Harvardu, jeden z najważniejszych ideologów wolnościowej prawicy. (na podstawie: ?Najwyższy CZAS!? 2002, nr 5, s. XXXI).
3 Adam Smith (1723-1790), ekonomista brytyjski, z pochodzenia Szkot. Twórca i najwybitniejszy przedstawiciel klasycznej szkoły angielskiej. Stworzył system ekonomiczny, który zdecydował nie tylko o powstaniu nowego kierunku poglądów ekonomicznych ? klasycznej szkoły angielskiej, ale także o wyodrębnieniu się ekonomii jako samodzielnej nauki. (na podstawie: Internetowa encyklopedia WIEM)
4 Herbert Spencer (1820-1903), liberał, angielski filozof i socjolog
5 Benjamin Constant (1767-1830), liberalny francuski pisarz i polityk
6 John Locke (1632-1704), filozof angielski, pionier liberalizmu.
7 Friedrich August von Hayek (1899-1992), austriacki ekonomista, klasyk neoliberalizmu, laureat Nagrody Nobla z 1974 r. Studia ukończył na Uniwersytecie Wiedeńskim, gdzie uzyskał też stopień doktora nauk prawnych (1921 r.) oraz politycznych (1923 r.). W latach 1931-1950 wykładał w London School of Economics, później na uniwersytecie w Chicago. Naczelną wartością dla Hayeka była wolność, którą traktował jako niezależność i wiązał bezpośrednio z funkcjonowaniem wolnokonkurencyjnej gospodarki opartej na prawie popytu i podaży. (na podstawie: Internetowa Encyklopedia WIEM)
8 Milton Friedman (ur. 1912 r.), ekonomista amerykański, profesor uniwersytetu w Chicago, twórca chicagowskiej szkoły monetarnej w ekonomii, laureat Nagrody Nobla w 1976 r. za wkład do teorii konsumpcji, stabilizacji makroekonomicznej i historii pieniądza.
9 Konserwatywno-Liberalna Partia ?Unia Polityki Realnej? została założona w 1989 r. W wyborach parlamentarnych w 1991 r. UPR uzyskała 2,27% głosów, wprowadzając do sejmu trzech posłów. (na podstawie ulotki wyborczej z 1997 r.)
10 Stefan Kisielewski, pseud. ?Kisiel? (1911-1991), konserwatywno-liberalny pisarz i publicysta, działacz opozycji antykomunistycznej. W latach 1957-65 ? poseł.
11 Dzielski Mirosław (1941-1989), publicysta, filozof, działacz polityczny i społeczny, ideolog liberalizmu chrześcijańskiego. Od końca lat 70. aktywny działacz opozycji antykomunistycznej.
12 Janusz Korwin-Mikke (ur. 1942) mgr filozofii, lider UPR, zwolennik wolności gospodarczej i konieczności powrotu do tradycyjnych wartości. Autor licznych książek i artykułów prasowych. W latach 1991-93 ? poseł.
13 Stanisław Michalkiewicz (ur. 1947), prawnik, dziennikarz, od 1983 do 1989 r. współautor i wydawca podziemnego miesięcznika ?Kurs?, redaktor naczelny tygodnika ?Najwyższy CZAS!?, członek władz krajowych Unii Polityki Realnej.
14 Smith A., Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, T. II., Warszawa 1954, s. 423.
15 Tamże, s. 441.
16 L. von Mises, Liberalizm w..., s. 57.
17 Tamże, s. 59.
18 Tamże.
19 Tamże, s. 83.
20 Dzielski M., Odrodzenie ducha ? budowa wolności. Pisma zebrane, Kraków 1995, s. 43.
21 Sorman G., Państwo minimum, Wydawnictwo ?Kurs? 1987, s. 6.
Tomasz Cukiernik
Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript.
Wyświetlony 11910 razy
Zaloguj się, by skomentować

Wychodząca od 2001 roku
„Opcja na Prawo” to najdłużej ukazujące się pismo
opiniotwórcze o charakterze liberalno-konserwatywnym.

OPCJA NA PRAWO © All Rights Reserved.

Nasza strona używa plików cookies. Jeśli przeglądasz nasze strony równocześnie wyrażasz zgodę na korzystanie z nich.Więcej o naszej polityce prywatności Polityka prywatności. Korzystanie z tej strony wymaga akceptacji plików cookie.