sobota, 13 luty 2010 21:28

Czy w Chinach możliwe jest wprowadzenie demokracji?

Napisane przez
W 2006 roku została wydana książka znanego francuskiego liberalnego intelektualisty Guya Sormana. Rok koguta. O Chinach, rewolucji i demokracji (taki jest tytuł owej książki) jest reportażem z pobytu autora w ChRL (a także na Tajwanie) w roku 2005. Książka ukazuje bardzo krytyczną ocenę rzeczywistości współczesnego Państwa Środka.

Guy Sorman nie zgadza się z nazywaniem współczesnych Chin potęgą. Podchodzi z dużą rezerwą do kwestii chińskiego cudu gospodarczego. Zwraca uwagę na ogromną liczbę ludzi biednych, dość prymitywny charakter chińskiej gospodarki1. Ukazuje wiele innych ciemnych elementów obrazu smoka znad Jangcy i Huang He, np. bezprawie, największą ilość wykonywanych na świecie wyroków śmierci (za ?przestępstwa?, które wzbudzają wątpliwości także u zwolenników NWK), masowe, często przymusowe przeprowadzanie aborcji oraz prześladowanie religii (w tym Kościoła katolickiego). Taka książka powinna powstać, gdyż w ostatnich latach napisano wiele pozycji bezkrytycznie wychwalających ChRL, spychających na margines negatywne elementy tego państwa. Wiele jego przemyśleń jest prawdziwych. Nie zmienia to jednak faktu, że francuski pisarz wykazał się niejednokrotnie w swej książce brakiem obiektywizmu. Co ważne, autor jest zwolennikiem tezy, że Państwo Środka stanie się w przyszłości krajem demokratycznym. To twierdzenie dość radykalne. Pisarz niejako ukazuje się nam jako entuzjasta teorii Francisa Fukuyamy o ?końcu historii?. Guy Sorman w swej książce oddaje głos wielu dysydentom (i głównie im). Uważa, że mogą oni dać początek nowym Chinom. Na podparcie swego zdania wysuwał przykłady demokratycznych krajów azjatyckich, tj. Tajwanu i Japonii. Kwestia tego czy ChRL stanie się kiedyś państwem demokratycznym, nurtuje wielu uczonych.

 
Kontynent azjatycki odgrywa coraz większą rolę w polityce i ekonomii. Pogrążone w kryzysie USA, wymierająca Europa oraz Rosja niestety tracą swą przodującą rolę w świecie. Chiny są jednym z głównych motorów i beneficjentów zwiększającego się znaczenia Azji. Może zabrzmi to zbytnio na wyrost, ale od tego, jakie będą Chiny, może zależeć przyszły świat. Mocarstwa zawsze propagują swoje wartości, normy i zwyczaje, także polityczne. Przykładem tego są chociażby działania europejskich mocarstw kolonialnych, USA, czy ZSRR. Czy chiński system polityczny ulegnie transformacji? Jak będzie ona przebiegała? Odpowiedzi na pierwsze pytanie może udzielić obecny kryzys ekonomiczny. Dotarł naturalnie także do Chin. Sytuacja gospodarcza Państwa Środka pogorszyła się. W wielu rejonach kraju dochodzi do protestów. Mogą one zachwiać ChRL. Aby móc zastanowić się nad ewentualnym przebiegiem ewolucji systemu politycznego w Chinach, należy zadać sobie następujące pytania. Gdzie ukształtował się system demokratyczny? Co wpływało na jego rozwój? Jakie są jego założenia? Na jakich ideach opiera się chińska (a także szerzej, wschodnioazjatycka) myśl polityczna?
 
System demokratyczny narodził się w obrębie cywilizacji łacińskiej. Demokracja, zgodnie z definicją encyklopedii PWN, to forma ustroju polit. państwa, w którym uznaje się wolę większości obywateli jako źródło władzy i przyznaje się im prawa i wolności polit. gwarantujące sprawowanie tej władzy. Samo pojęcie demokratia (ludowładztwo), jak wiemy, pochodzi ze starożytnej Grecji. Tamtejsze polis rządziły się w sposób demokratyczny. W ówczesnych czasach państwem demokratycznym była także Republika Rzymska. Pewne elementy demokratyczne można zaobserwować także w państwach średniowiecza. Wskutek sporów monarchy z możnowładcami zaczęły powstawać pierwsze parlamenty. Krajem, w którym rola tego organu była nad wyraz silna, była Rzeczpospolita Obojga Narodów (co nie skończyło się dla niej dobrze). Wraz z rozwojem gospodarki kapitalistycznej powstawało coraz silniejsze mieszczaństwo, rywalizujące o wpływy w państwie ze szlachtą. Konkurencja ta trwała przez kilka stuleci. Jej wynikiem były takie wydarzenia, jak wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych oraz rewolucja francuska. Wydarzenia te zmieniły obraz świata. Szczególnie rewolucja we Francji, poprzez radykalizm działań, liczne zbrodnie w jej imieniu popełnione oraz chęć obalenia starego świata wywarła przemożny wpływ na przyszłe dzieje. W stuleciach XIX i XX sukcesywnie poszerzano prawa obywatelskie (głównie wyborcze). W niepamięć odeszła mająca setki lat historii tradycyjna monarchia. W XX wieku system demokratyczny wygrał rywalizację z dwoma totalitaryzmami ? faszyzmem i komunizmem.
 
W ciągu ostatnich 200 lat ukształtował się w świecie łacińskim system polityczny zwany demoliberalnym. Robert Dahl, profesor uniwersytetu w Yale wyróżnił pięć kryteriów, które powinien spełniać współczesny system demokratyczny. Po pierwsze, musi umożliwiać obywatelom rzeczywiste uczestnictwo w podejmowaniu decyzji. Po drugie, wszyscy obywatele powinni mieć równe prawo głosu. Następnym kryterium jest możliwość zdobycia informacji o rozmaitych decyzjach i ich konsekwencjach. Po czwarte, biorący udział w procesie decyzyjnym winni sprawować nadzór nad podejmowanymi zadaniami. Ostatnim kryterium jest zasada inkluzji dorosłych.
 
Upadek bloku wschodniego spowodował u części politologów przekonanie, że dla liberalnej demokracji nie ma alternatywy oraz, że być może państwa kolejnych kontynentów staną się demokratyczne. Tak uważał np. Francis Fukuyama. Jego teza znalazła wielu sympatyków, m.in. pośród zwolenników pewnej części amerykańskiej prawicy, zwanych neokonserwatystami.
 
Chiński system polityczny oraz myśl polityczna przechodziły w długiej historii tego kraju różne koleje losu. Wielki wpływ na rozwój filozofii politycznej w tym państwie wywarły dwa wydarzenia. Pierwszym były wojny domowe toczone między VIII a III stuleciem p.n.e. Stworzone wówczas idee były oparciem dla istniejącego przez wiele wieków cesarstwa. Drugim były wydarzenia schyłku wieku XIX i początku XX. Pojawiały się wówczas koncepcje, jak zreformować cesarstwo, a następnie jak urządzić republikę. Swoje idee tworzyli także komuniści, którzy sięgnęli po władzę w 1949 roku.
 
Wojny domowe trwające między stuleciami VIII a III p.n.e. są związane z epokami zwanymi w historiografii ?Okresem Wiosen i Jesieni? oraz ?Okresem Walczących Królestw?2. Panujący chaos, niepewność jutra, spowodowały ferment intelektualny. Liczne szkoły filozoficzne toczyły między sobą dysputy, m.in. o to, jak powinno wyglądać państwo. Wykrystalizowały się wtedy trzy podstawowe prądy w chińskiej filozofii. Były to konfucjanizm, legizm i taoizm. Owe prądy intelektualne dotyczyły wielu sfer, m.in. moralności, kwestii religijnych oraz polityki. Naturalnie tutaj będą analizowane pod kątem stosunków władzy i społeczeństwa. Różniły się one w wielu punktach, ale zgadzały w jednym ? kraj powinien być scentralizowany i rządzony absolutystycznie. Najlepiej przez mędrca.
 
Konfucjanizm przez cały okres cesarstwa był dominującą podporą gmachu politycznego Państwa Środka. Został on zapoczątkowany przez filozofa Kong Fuziego (Konfucjusza ? imię zlatynizowane przez jezuitów) rozwinięty przez jego uczniów. Konfucjusz uważał, że sposobem na budowę dobrego państwa jest szacunek dla tradycji i częściowy powrót do niej. Przekształcił dawne feudalne i rytualistyczne pojęcia w nowe moralno-estetyczne. Wzorem postępowania miał być ?Człowiek szlachetny? kierujący się cnotą ren (humanitarnością). Jest członkiem elity, ale jego elitarność jest wynikiem nie urodzenia (jak dawniej), ale moralnego postępowania. Życie społeczne należało oprzeć na stosownych wartościach (np. paternalizmie, zespołowości, hierarchiczności, tradycjanolizmie czy konformizmie). Każdy poddany musiał znać swoje miejsce w społeczeństwie oraz rolę, z którą jest związany. Jeśli władca oraz jego urzędnicy będą dobrymi ludźmi, stanowić będą mądre prawa, to i lud będzie postępować etycznie. Konfucjusz wierzył w społeczną moralność oraz że na jej podstawie można zbudować efektywne państwo. Dużą rolę przywiązywał do wykształcenia. Jeden z najważniejszych następców Konfucjusza, Mencjusz popierał utworzenie kompetentnej kasty urzędniczej. Władza kierująca się szlachetnością, szacunkiem dla poddanych miała pełnić wobec nich rolę ojcowską. Niewątpliwie konfucjanizm jest ideą autokratyczną. Niemniej docenienie roli prawa oraz etyki w życiu społecznym może być podstawą do przeszczepienia pewnych elementów demokracji na grunt chiński.
 
Przeciwny punkt widzenia przedstawiała szkoła legistów. Jej twórca, Han Fei oraz jego uczniowie twierdzili, że w wyniku trwających stulecia wojen stary świat legł w gruzach. Nie da się go wskrzesić. Nowego państwa nie zbuduje się na moralnej perswazji. Należy stworzyć nowy system rządzenia, oparty na prawie wykorzystującym kary i nagrody. Powinien zostać narzucony ludziom przez absolutnego władcę. Prawo musi być równe dla wszystkich obywateli. Legiści uważali, że celem państwa nie jest szczęście poddanych, a jego militarna i ekonomiczna potęga. Odegrali oni ważną rolę w budowie pierwszego chińskiego cesarstwa. Mieli duży wpływ na jego twórcę ? Qin Shi Huanga, pierwszego cesarza Chin. Korzystając z usług legistycznych uczonych (głównie Li Si) zbudował on pierwsze totalitarne państwo w dziejach. Społeczeństwo poddano wnikliwej kontroli ze strony państwa, dawną arystokrację zniszczono. Represjom poddano ludzi myślących inaczej, w tym uczonych konfucjańskich.
 
Taoiści w przeciwieństwie do konfucjanistów i leigstów uważali, że władca nie powinien ingerować w życie społeczne. Co za tym idzie, niewskazane jest, aby ustanawiał prawa. Wszelkie takie działania powodują tylko chaos. Zasada niedziałania (wuwei) spowoduje powrót człowieka do natury, w której będzie on szczęśliwszy. Taoizm jest uważany (m.in. przez G. Sormana) za chińską wersję liberalizmu i często widzi się w nim ideę, na której można oprzeć demokratyzację kraju.
 
Ustrój polityczny cesarskich Chin był wynikiem połączenia powyższych koncepcji. Naturalnie dominującą pozycję otrzymał konfucjanizm (od czasów dynastii Han (II w. p.n.e. ? II w. n.e.) stał się on oficjalną ideologią państwa. Doskonale nadawał się, aby legitymizować władzę. Cesarz rządził, aby wychować swych poddanych w cnocie. Był strażnikiem tradycji ? sprawował funkcję najwyższego kapłana kultu niebiańskiego (oficjalnej religii imperium). Zgodnie z konfucjańską teorią dzierżył władzę dzięki ?mandatowi nieba?3. Do skutecznego sprawowania władzy bardzo przydatne były nauki legistów. Umiejętne posługiwanie się przemocą często bywało niezbędne. Doceniono wartość wykształconej warstwy urzędniczej stworzonej za rządów Qin Shi Huanga. Taoizm z filozofii politycznej przekształcił się w system wierzeń i stał się religią prostego ludu. Steven Mosher w książce Hegemon. Droga Chin do dominacji określa ustrój polityczny Chin doby cesarstwa mianem konfucjanizmu na zewnątrz, a wewnątrz legizmu. Dawał on cesarzowi znacznie większą władzę, aniżeli monarchom na innych kontynentach. Taki układ istniał ponad 2000 lat, pomimo zmian dynastii, najazdów barbarzyńców i wojen domowych. Połączenie konfucjanizmu i legizmu zapewniło Chinom trwałość oraz było na tyle atrakcyjne, że promieniowało na ościenne kraje, np. Koreę i Wietnam. Z czasem jednak zaczęły ujawniać się jego wady. Państwo stawało się coraz bardziej skostniałe. Kwitła nadmierna biurokracja i korupcja. Do tego konfucjańscy uczeni pogardzali dwoma grupami społecznymi, które przyczyniły się do wzrostu potęgi krajów europejskich ? kupcami i żołnierzami. Państwo Środka, będące przez wieki potężnym imperium, w XIX stuleciu stało się państwem półkolonialnym.
 
Wydarzenia końca wieku XIX i początku XX ponownie, jak zdarzenia sprzed ponad 2000 lat, wpłynęły bardzo silnie na ustrój i chińską myśl polityczną. Gdy państwo przechodziło kryzys, pojawiały się liczne pomysły, jak mu zaradzić. Spierały się ze sobą liczne obozy polityczne. Najogólniej można je podzielić na monarchistów-reformatorów, republikanów oraz maoistów. Charakterystyczna dla powyższych ruchów była próba połączenia chińskich tradycji ustrojowych z zachodnimi.
 
Monarchiści-reformatorzy pragnęli utrzymania cesarstwa, ale zdawali sobie sprawę, że będzie ono musiało przejść gruntowną przebudowę. Przedstawiciele tego nurtu Kang Youwei oraz Lian Qichao (skupieni w Stowarzyszeniu Ochrony Cesarza) chcieli, aby Chiny stały się monarchią konstytucyjną. Czerpali z wzorców zachodnich, ale także z japońskich. Starali się wpływać na życie polityczne chylącego się ku upadkowi cesarstwa. W 1898 r. dokonali przewrotu pałacowego. Usiłowali przeprowadzić reformy, zostali jednak powstrzymani. Mimo represji, władze zaczęły realizować pewne elementy ich programu, np. zapowiedziano wprowadzenie konstytucji, a w 1910 r. zwołano tzw. Przedparlament. Nic już nie mogło powstrzymać upadku monarchii. W roku 1911 ostatniego cesarza obaliła rewolucja republikańska4.
 
Przypisy:
 
1)       Ludzi biednych są w ChRL setki milionów. G. Sorman stwierdza, że chińska gospodarka imituje rynkową.
 
 2) Rządząca Chinami królewska dynastia Zhou zaczęła tracić kontrolę nad państwem. Władzę przejmowali lokalni feudałowie. Toczyli między sobą wojny.
 
 3) Zgodnie z tą teorią władca musiał mieć poparcie niebios, aby móc rządzić. Takie poparcie mieli zyskiwać cesarze oraz dynastie rządzące mądrze i sprawiedliwie. Tyrani i okrutnicy tracili ?mandat?. Symbolizowały to np. klęski żywiołowe. Przeciwko władcy, który utracił wsparcie niebios, można było się zbuntować.
 
 4) Pojawiały się później próby restauracji monarchii. Drugi prezydent, gen. Yuan Shikai nosił się z zamiarem koronowania (wycofał się z tego pomysłu pod wpływem buntów na prowincji). Gdy kraj ogarnęła wojna domowa, rojalistycznie nastawieni generałowie usiłowali przywrócić rządy smoczego tronu. 1 lipca 1917 monarchista, gen. Zhang Xun przywrócił władzę obalonemu w 1911 roku cesarzowi Pu Yi. Jego rządy trwały krótko, bo zaledwie 12 dni. Pu Yi Później otrzymał jeszcze jedną szansę powrotu na tron. W latach 1932-1945 był cesarzem marionetkowego, okupowanego przez Japończyków Cesarstwa Mandżukuo. Naturalnie jego władza była czysto fasadowa.
Wyświetlony 3095 razy
Zaloguj się, by skomentować

Wychodząca od 2001 roku
„Opcja na Prawo” to najdłużej ukazujące się pismo
opiniotwórcze o charakterze liberalno-konserwatywnym.

OPCJA NA PRAWO © All Rights Reserved.

Nasza strona używa plików cookies. Jeśli przeglądasz nasze strony równocześnie wyrażasz zgodę na korzystanie z nich.Więcej o naszej polityce prywatności Polityka prywatności. Korzystanie z tej strony wymaga akceptacji plików cookie.