poniedziałek, 21 czerwiec 2010 16:39

Mieć świadomość celu wychowania

Napisane przez

Niedomagania współczesnych teorii pedagogicznych mają na pewno wiele przyczyn. Choć główną z nich jest z pewnością brak uświadomionej odpowiedzi na zasadnicze pytania: kogo i po co (w jakim celu?) wychowywać. Innymi słowy, współczesnym teoriom pedagogicznym brak koncepcji człowieka; a z powodu tego braku nie można też określić celu wychowania. Stan taki prowadzi do szukania i mnożenia coraz to nowszych wychowawczych technik, które stają się jałową, wręcz niedorzeczną praktyką, a jej owoce są często bardzo szkodliwe.

Można powiedzieć, że nauczyciele są świetni w doborze i rozwijaniu tych rozmaitych technik ? uczelnie i ośrodki doskonalenia nauczycieli szczycą się liczbą wykonanych kursów a także rosnącą rzeszą w ten sposób wyedukowanych nauczycieli. Jednak nieodparcie nasuwają się pytania: dlaczego w polskiej szkole i w polskiej pedagogice jest tak źle? Dlaczego jesteśmy tak boleśnie, w ostatnim czasie nader często, doświadczani druzgocącymi klęskami? I równie nieodparta jest odpowiedź, bo nie ma już sensu dalej udawać, że systemy naprawcze, że rozporządzenia, ustawy, dodatkowe szkolenia uzdrowią bolące rany, zapobiegną powstawaniu nowych ? chora jest bowiem cała kultura. Jakaś trucizna o zabójczo skutecznym działaniu sączy się w mediach, na uniwersytetach, szkołach wyższych, w szkołach niższego szczebla, w teatrach, kinach, salach koncertowych. Możliwość zatrzymania wywołanego przez nią procesu rozkładu mają, między innymi, działania specjalne w wychowaniu. I to na każdym obszarze, na którym się ono odbywa: w szkole, w domu przede wszystkim, we wspólnotach religijnych i środowiskowych. Działania specjalne to w tym wypadku gwałtowny zwrot ku realizmowi, ku od stuleci wyśmiewanej koncepcji człowieka, który, aby żyć po ludzku, żyć jak człowiek, potrzebuje od dzieciństwa wprawiać się w cnotach. Cnoty zaś są potrzebne także po to, by człowiek mógł osiągnąć swój cel ? szczęśliwe życie wieczne.

Gołym okiem widać, że współczesna kultura (będąca istotnie anty-kulturą) nie bierze pod uwagę faktu, że człowiek, każdy człowiek będzie żył wiecznie. Spostrzeżenie o wiecznym przeznaczeniu człowieka nie jest rezultatem wyznawanej religii ? wynika z oglądu ludzkiej natury. Choć duchowi inżynierowie współczesnego świata pryncypialnie zaprzeczają jej istnieniu. Dla nich nie ma nic trwałego ani normatywnego ? poza ich własnym zwątpieniem. "Trzeba porzucić zamiar odróżniania tego co zmienne od tego, co trwałe. Wszystko bowiem jest zmienne, nawet ludzka natura" ? powiadają owi oświeceni. Tymczasem to natura ludzka jest owym constans, ową stałością, która reguluje, odmierza, co jest dla człowieka dobre, a co złe. Naturę ma każda rzecz i to natura wyznacza cele i sposób postępowania z daną rzeczą, a także sposób, w jaki działa. Ziarno zboża, aby wydać obfite, ciężkie kłosy potrzebuje określonych warunków: odpowiedniej gleby, nasłonecznienia, odpowiedniej temperatury i nawilżenia i jeszcze wielu czynników. Wymagania te są "postawione" przez naturę tego ziarna. Jeśli polejemy je kwasem solnym, nadmiernie schłodzimy lub ocieplimy powietrze ? zboże nie wyrośnie lub wyrośnie karłowate. Podobnie jest z człowiekiem ? jeśli nie będzie żył w odpowiedniej kulturze, będzie karłowaciał w swym człowieczeństwie.
Znajomość tych oczywistych prawd, a także pragnienie poznania, kim jest człowiek, jaki jest cel jego życia, jakie środki do celu tego prowadzą, zostało dziś zastąpione, jak to już powiedzieliśmy, przez doskonalenie się pedagogów w technikach dydaktycznych i metodycznych, względnie w mnożeniu regulaminów i rozporządzeń. Nikt nie mówi o celowości, o cnotach, konieczności zaprawiania w wysiłku i odizolowania od wielu produktów współczesnej (anty)kultury. Tak, musimy przestać bać się tzw. zamkniętości, bowiem otwartość, nawet względna, prowadzi do całkowitej bezbronności.
Droga do poprawy wiedzie z pewnością poprzez repedagogizację nauczycieli ? ta zaś odbyć się musi przez sięganie do skarbca paedagogiae perennis, na gruncie polskim znakomicie reprezentowanej w dziele o. Jacka Woronieckiego OP. Jest ono mocno zakorzenione w tradycji filozoficznej arystotelesowsko-tomistycznej (Ks. Stefan Bareła, O. Jacek Woroniecki OP, "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne", T. VI, z. 1-2, s. 28), w której zwraca się uwagę na rozumienie celu działań całej rzeczywistości. Również teoria pedagogiczna o. Jacka Woronieckiego oparta jest o rozumienie celu ludzkiego życia ? od ukazania tego właśnie zagadnienia rozpoczyna o. Jacek wykład etyki wychowawczej.
Wychowanie jest w zasadzie sprowadzone do formacji osoby ludzkiej, tak, by z autonomii jej bytowania wypływała zdolność do kierowania własnym życiem, zdolność do panowania nad rozmaitymi okolicznościami i zachowanie trwałego dążenia ku dobru, którego zwieńczeniem jest osiągnięcie pełni Dobra ? Boga. To jest właśnie doskonałość człowieka. Aby lepiej to rozumieć, potrzebne jest spojrzenie filozoficznym wzrokiem na to, kim jest człowiek. Nie odstępujmy przy tym filozoficznym oglądzie myśli o. Jacka Woronieckiego.
Nasz pedagog stwierdza najpierw, że człowiek jest bytem złożonym, i że owa złożoność rzutuje na sposób postępowania, a więc i na życie moralne (por. Katolicka Etyka Wychowawcza, t. 1, r. III, s. 97-98). Ludzka psychika składa się z dwóch poziomów: zmysłowego, ściśle związanego z funkcjami fizjologicznymi i umysłowego, czerpiącego w zmysłach swój materiał, ale mającego własny zakres ponadzmysłowy (tamże, s. 99). Rzeczywiście, ta dwupoziomowość wiele mówi o człowieku; nie tylko o jego ontycznej strukturze, ale także o miejscu w hierarchii bytów i, co za tym idzie, kształcie doskonałości. Poziom zmysłowy mówi nam, że człowiek jedną częścią swej natury należy do świata przyrody. Przynależność ta wyraża się w pewnych determinacjach, którym człowiek, podobnie jak wszystkie organizmy żywe, podlega. Przecież, aby utrzymać swoje życie biologiczne, musi jeść, spać i wykonywać wiele innych czynności, które zapewniają prawidłowe funkcjonowanie ciała. Ciało ludzkie podlega rozmaitym dynamizmom i ograniczeniom, które z funkcjonowaniem biologicznym związane są w sposób konieczny. Zasadniczo dynamizmów owych nie można ani zmienić, ani usunąć; można je za to opanowywać. Obserwując bowiem ludzką naturę, w dalszym ciągu zauważamy, że nie wyczerpuje się ona w świecie przyrody. Człowiek jest w stanie spełniać czyny, które poza ten świat wykraczają ? transcendują go. Jest zdolny do abstrakcyjnego poznania, do aktów chcenia, tworzenia, miłości, wreszcie do aktów religijnych. Jedyną racją tłumaczącą te przekraczające przyrodę akty jest obecność niematerialnej duszy rozumnej. Dusza rozumna jest zarazem formą substancjalną, wyznaczającą człowiekowi jego cel i determinującą treściowo doskonałość. Wyróżnia się zasadniczo dwie władze duszy: rozum i wolę. Wszystkie ludzkie władze czy to z jednego, czy drugiego poziomu są władzami jednego podmiotu ? człowieka, a ich wzajemny związek jest bardzo ścisły, niemalże organiczny. Jest oczywiste, że z powodu tak ścisłego styku między ludzkimi władzami starają się one na siebie wpływać. Wpływ ten polega głównie na dążeniu władz z jednego poziomu do narzucenia swojego sposobu działania władzom z drugiego poziomu. Na czym w wypadku takiej struktury będzie polegała doskonałość bytowa człowieka? Każda rzecz z natury swojej dąży do doskonałości, w każdy byt wpisany jest dynamizm skłaniający ku doskonałości. Doskonałość jest więc celem każdego bytu. Chcąc dobrze pojąć, czym jest doskonałość, trzeba dobrze pojąć, jaki jest cel, ku któremu ludzie dążą. Celem każdego bytu, a więc i człowieka jest obiektywna doskonałość, do której każdy działający z natury swej zmierza.
Zagadnienie celu, jak zauważa o. Jacek Woroniecki, zajmuje w etyce zawsze miejsce naczelne, zwłaszcza gdy idzie o wychowanie. Dlatego też swój wykład etyki wychowawczej nasz autor rozpoczyna od bardzo obszernego omówienia zagadnienia celowości życia człowieka. Każdy czyn, każde ludzkie działanie jest podejmowane dla jakiegoś celu: "Każda nasza czynność ma zatem swój cel: jest on tym, co pierwsze przychodzi nam na myśl, nim zaczniemy coś robić, pierwszym impulsem, od którego zaczynamy zamierzenie". Cel jest też tym czynnikiem, który najdobitniej ludzki czyn specyfikuje. Cele poszczególnych działań są powiązane relacjami. Cel jakiegokolwiek działania nie jest oderwany od celów działań pozostałych; ponadto każda czynność ma cel naczelny. Istnieje też naczelny, czyli ostateczny cel ludzkiego życia. Jego istnienie objawia się w człowieku poprzez pragnienie szczęścia, będące motorem ludzkich działań. Jest tylko jeden Byt, który spełnia wszelkie warunki, jakie przedmiot dający szczęście spełniać powinien; jest nim Bóg. Oto opierając się na wyraźnych świadectwach Pisma św., najgłębsi myśliciele świata chrześcijańskiego doszli do wniosku, że szczęście dusz zbawionych będzie polegało na połączeniu się z Bogiem, największym i nieskończonym dobrem, zawierającym w sobie spotęgowane do nieskończoności wszelką prawdą, dobro i piękno, w znikomych ilościach rozsiane po świecie. Połączenie to odbędzie się aktem poznania, dzięki któremu Bóg stanie się obecnym w samej głębi duszy nie przez obrazy i podobieństwa, tak jak to ma miejsce w tym życiu, ale sam w Sobie, bezpośrednio w najściślejszym znaczeniu tego wyrazu (KEW, t. I, s. 80). Celem wychowania jest, co się rozumie samo przez się, przysposobić osobę ludzką w taki sposób, by mogła znaleźć się w stanie opisanym powyżej. Warto zwrócić uwagę na słowa zapisane przez o. Jacka Woronieckiego jakby nieco mimochodem, te mianowicie, które mówią, że stan ten (połączenia z Bogiem, szczęśliwości) będzie aktem poznania. Wróćmy teraz do tego, co powyżej powiedzieliśmy o ludzkich władzach, że władze z jednego poziomu dążą do uzyskania panowania nad władzami z drugiego poziomu. Od tego, czy władze z poziomu wyższego zostaną w procesie wychowania wyposażone odpowiednią siłę, by narzucić swój sposób postępowania władzom niższym – zależy sukces wychowawczy.
(?)
Arkadiusz Robaczewski

Wyświetlony 4289 razy
Zaloguj się, by skomentować

Wychodząca od 2001 roku
„Opcja na Prawo” to najdłużej ukazujące się pismo
opiniotwórcze o charakterze liberalno-konserwatywnym.

OPCJA NA PRAWO © All Rights Reserved.

Nasza strona używa plików cookies. Jeśli przeglądasz nasze strony równocześnie wyrażasz zgodę na korzystanie z nich.Więcej o naszej polityce prywatności Polityka prywatności. Korzystanie z tej strony wymaga akceptacji plików cookie.