wtorek, 31 sierpień 2010 21:40

Plan Marshalla - fakty i mity

Napisane przez

Potoczna opinia głosi, że plan Marshalla ożywił powojenną Europę, zatrzymał ekspansję Związku Radzieckiego, uniemożliwił rozprzestrzenienie się komunizmu, pomógł zachować w Europie tradycję kapitalistyczną, spowodował olbrzymi wzrost gospodarczy i pomógł uratować gospodarkę amerykańską przed powojenną depresją. Winston Churchill określił kiedyś Plan Marshalla jako "najbardziej wspaniałomyślny akt w historii". Niewiele posunięć politycznych Ameryki jest traktowanych przez historyków z podobną rewerencją.

Plan Marshalla jest czymś więcej niż faktem historycznym ? stał się współczesnym mitem. I jako taki, niezależnie od swej prawdziwości czy fałszywości, panuje nad rzeczywistością. Uznany za sukces Plan Marshalla wywarł wpływ na politykę Ameryki w dziedzinie pomocy zagranicznej prowadzonej od lat 40. Prawie wszystkie amerykańskie programy pomocy zagranicznej w latach 40. i 50. były otwarcie wzorowane na Planie Marshalla. Począwszy od późnych lat 40. wielu przywódców Ameryki Łacińskiej domagało się "Planu Marshalla dla Ameryki Łacińskiej". Prezydent Ronald Reagan wystąpił z inicjatywą dotycząca basenu Morza Karaibskiego również noszącą ślady wpływu Planu Marshalla, a cała jego administracja jest rzecznikiem jeszcze bardziej rozległego planu pomocy dla Ameryki Łacińskiej. 5 marca 1983 roku ówczesny ambasador USA przy ONZ Jeane Kirkpatrick stwierdziła, że Waszyngton powinien zainicjować poważny program pomocy gospodarczej dla Ameryki Środkowej podobny do Planu Marshalla dla powojennej Europy.
Istotniejszy może od jego wpływu na poszczególne oceny i postawy polityczne jest wpływ Planu Marshalla na ogólne pojmowanie roli USA w świecie jako dostarczyciela pomocy zagranicznej. Przed rokiem 1940 pomoc zagraniczna nie była stałym zjawiskiem w polityce amerykańskiej. Natomiast od końca lat 40. prawie wszyscy zdają się wierzyć, że pomoc zagraniczna może się sprawdzić i że zadaniem Ameryki jest wypracowanie recepty gwarantującej sukces. Właśnie Plan Marshalla przytacza się jako dowód na skuteczność pomocy zagranicznej. O ile przyjęło się uznawać, że doświadczeń wynikających z Planu Marshalla nie da się zastosować bezpośrednio do rozwiązania problemów Trzeciego Świata, to wciąż powszechne jest przekonanie o jego pośrednim związku ze sprawą. Sukces samego Planu nie jest dziś dyskutowany, jedynym problemem zdaje się być takie przemodelowanie go, by bardziej odpowiadał potrzebom krajów rozwijających się.
Historyczna prawda o Planie Marshalla odbiega jednak od popularnej ideologii. A jeśli tak, to można mieć poważne wątpliwości co do samej idei pomocy zagranicznej. Jeżeli bowiem najbardziej oklaskiwany program tego stulecia ? jeśli nie w całej historii Zachodu ? był w najlepszym razie sukcesem bardzo ograniczonym, to należałoby krytycznie przyjrzeć się samej idei pomocy zagranicznej. Jako że Plan Marshalla jest powszechnie traktowany z wielką rewerencją, to istotne jest bliższe zbadanie jego niedociągnięć.
Genezy Planu Marshalla należy szukać w sławnym przemówieniu sekretarza stanu George'a Marshalla wygłoszonym 5 czerwca 1947 roku na Uniwersytecie Harvarda, w którym napomknął on o zakrojonym na szeroką skalę programie pomocy mającym przyspieszyć odrodzenie Europy. Marshall stwierdził: Nasza polityka nie jest skierowana przeciw żadnemu państwu ani przeciw żadnej doktrynie, ale przeciw głodowi, nędzy, rozpaczy i chaosowi. Szczegóły Planu Marshalla ? znanego pod nazwą European Recovery Program (ERP) ? zostały opracowane w ciągu roku podczas serii spotkań między aliantami. Na Plan miał wpływ wielki kryzys grecki i turecki oraz doktryna prezydenta Trumana. ERP stał się kamieniem węgielnym polityki amerykańskiej wobec Europy, mającym rozwiązać równocześnie kilka problemów na raz. Nie chodziło przy tym jedynie o uzdrowienie gospodarki europejskiej i ograniczenie wpływów sowieckich, ale również o ekonomiczną odbudowę Niemiec w sposób możliwy do zaakceptowania przez pozostałych sojuszników.
Ameryka zaoferowała w ramach Planu Marshalla pomoc wszystkim państwom europejskim z wyjątkiem Hiszpanii, ale Związek Radziecki i kraje bloku wschodniego odmówiły udziału z powodów, które po części wciąż pozostają niewyjaśnione. 2 kwietnia 1948 roku Kongres uchwalił ustawę o współpracy gospodarczej (Economic Cooperation Act), wprowadzając tym samym w życie Plan Marshalla. W ciągu czterech lat narody europejskie miały otrzymać 1,7 miliarda dolarów na zakup towarów amerykańskich ? była to pomoc na skalę do tej pory niespotykaną. Miała ona służyć pobudzeniu produkcji przemysłowej i rolniczej, osiągnięciu i utrzymaniu międzynarodowej stabilizacji walutowej i stymulowaniu handlu wewnątrzeuropejskiego oraz handlu Europy ze światem. Utworzono także ministerstwo ds. współpracy gospodarczej (Economic Cooperation Administration ? ECA), mające nadzorować program pomocy i kierować nim.

Mity Planu Marshalla
Legendę Planu Marshalla pomogło zbudować pięć głównych mitów.

Mit nr 1: Plan Marshalla odegrał znaczącą rolę w powojennym odrodzeniu Europy.
Mimo że Planowi Marshalla nadano olbrzymi rozgłos, jego rzeczywiste rozmiary finansowe były raczej niewielkie. W żadnym momencie pomoc w ramach Planu Marshalla nie przekroczyła 5% produktu krajowego brutto (PKB) państw, które ją otrzymywały, zaś całościowe wsparcie było bardzo niewielkie na tle wzrostu gospodarczego, który nastąpił w latach pięćdziesiątych.
Bardziej istotne jest to, że tzw. głód dolara (dollar shortage) nie był wcale najpoważniejszym problemem, wobec którego stanęła wówczas Europa; prawdziwym winowajcą była zła polityka gospodarcza. W niemal wszystkich krajach okupowanych w czasie wojny przez Niemców utrzymano stworzony niegdyś system narodowosocjalistycznej kontroli nad gospodarką, a we wszystkich przypadkach nagły wzrost gospodarczy wystąpił jedynie wówczas, gdy zniesiono tę kontrolę i zaczęto prowadzić zdrową politykę gospodarczą. Stało się tak bez żadnego czasowego związku z pomocą udzieloną w ramach Planu Marshalla i niezależnie od jej rozmiarów. To powstanie rządów prowadzących liberalną politykę gospodarczą, względna stabilizacja monetarna i fiskalna, sprzyjająca atmosfera dla biznesu, ogólna wola odbudowy i ekonomiczna integracja kontynentu były najważniejszymi czynnikami odrodzenia gospodarek europejskich; czynnikami nie zawsze wspieranymi przez Plan Marshalla. Faktycznie, państwa, które otrzymywały względnie wysoką pomoc per capita, jak Grecja czy Austria, odbudowały się gospodarczo dopiero wtedy, gdy pomoc amerykańska ustała. Tymczasem w Niemczech, Francji i Włoszech sytuacja zaczynała się polepszać jeszcze zanim kraje te otrzymały fundusze z Planu Marshalla.
Odrodzenie gospodarcze Niemiec jest najbardziej "cudownym" przykładem powojennego wzrostu gospodarczego i zarazem najczęściej przywoływanym na dowód skuteczności Planu Marshalla. Sprawa ta zasługuje przeto na nieco więcej uwagi.
Pomoc amerykańska nie przekroczyła nigdy 5% produktu krajowego brutto Niemiec Zachodnich, nawet w latach 1948-49 kiedy wsparcie ze strony ECA było największe. W tym samym czasie koszty alianckiej okupacji i reparacje pochłaniały od 11 do 15% niemieckiego PKB. Zatem polityka amerykańska wobec Niemiec raczej spowodowała braki środków niż im zapobiegła. Transfer pieniężny z Niemiec Zachodnich wydaje się nawet większy, gdyż w połowie lat 50. Bonn spłaciło połowę pomocy otrzymanej od ECA.
Trudności gospodarcze Niemiec Zachodnich w głównej mierze wynikały ze źle pomyślanej polityki gospodarczej, a nie z demontażu fabryk i reparacji. Aliancka Komisja Kontroli (Allied Control Comission ? ACC) kontynuowała narodowosocjalistyczny system kontroli gospodarczej, który obejmował nie tylko kontrolę cen i kontyngentowanie produkcji, lecz także rekwizycję zasobów i przymus pracy. Kontrola czynszów poważnie pogłębiła trudności mieszkaniowe spowodowane bombardowaniem miast i napływem ponad 5 mln uchodźców ze Wschodu. ACC podniosła podatki średnio o 50%. W latach 1945-46 Niemcom nie wolno było prowadzić handlu z zagranicą, a zakaz ten był tylko stopniowo rozluźniany. Mimo iż konsumpcja żywności utrzymywała się tylko nieco powyżej poziomu głodowego, alianci zmusili Niemcy do odrzucenia wielu transakcji wymiennych, np. żywność w zamian za węgiel i stal, oferowanych przez inne kraje europejskie. Dodatkowo ACC ograniczyła poziom produkcji przemysłowej do 10-70% poziomu z lat 30. Do połowy roku 1948 niemiecka gospodarka wegetowała na poziomie przetrwania, utrzymywana przy życiu przez czarny rynek.
Sytuacja Niemiec Zachodnich zaczęła się naprawdę zmieniać na lepsze 20 czerwca 1948, kiedy alianci przeprowadzili reformę walutową, skutecznie dziesiątkując ówczesną podaż pieniądza, to znaczy, ograniczając podaż pieniądza do 1/10 poziomu początkowego. Stara Reichsmark stała się Deutschemark po jednej z najbardziej drastycznych operacji deflacyjnych, jakie kiedykolwiek przeprowadzono. Reforma finansowa była dramatycznie potrzebna, gdyż ceny pozostawały pod ścisłą kontrolą od 1936 roku w okresie nieokiełznanego wzrostu podaży pieniądza. Przeciętny niemiecki standard życia wystrzelił w górę zaraz po wprowadzenia reformy, w miarę jak ludzie godzili się przyjmować nową walutę za dobra i usługi.
W niecały miesiąc później Ludwig Erhard, zarządzający gospodarką Bizonii (strefy okupacyjnej USA i Wlk. Brytanii) pchnął gospodarkę niemiecką jeszcze dalej we właściwym kierunku. Pewnej niedzieli, gdy opustoszały wszystkie inne biura, Erhard zignorował rozkazy i wydał dekret znoszący większość regulacji i ograniczeń wprowadzonych przez aliantów. Kiedy następnego dnia został wezwany na dywanik, wywiązał się, jak głosi legenda, następujący dialog:
Pewien pułkownik zapytał: Jak pan śmiał rozluźnić nasz system racjonowania w sytuacji tak wielkich niedoborów żywności!
Erhard odpowiedział: Ależ panie pułkowniku, ja nie rozluźniłem systemu racjonowania, ja go całkowicie zniosłem! Odtąd jedyną "kartką", jakiej będą potrzebowali ludzie, będzie marka niemiecka i będą oni ciężko pracować, by ją zdobyć. Poczekajmy a przekonamy się.
Genrał Lucius Clay: Panie Erhard, moi doradcy mówią mi, że popełnia pan straszliwy błąd.
Erhard: Niech pan ich nie słucha generale, moi doradcy mówią mi to samo.
Wolnorynkowa polityka Erharda okazała się skuteczna. Miesięczne wskaźniki wzrostu produkcji przewyższały wiele późniejszych wskaźników rocznych. Zaczynał się niemiecki cud gospodarczy. Pomoc w ramach Planu Marshalla zaczęła nadchodzić dopiero w kilka miesięcy później. Zachodnioniemiecki cud został podtrzymany przez połączenie zdrowej polityki monetarnej, polityki fiskalnej po stronie podaży i relatywnie wolnego rynku.

(?)
Tyler Cowen
Wyświetlony 4340 razy
Zaloguj się, by skomentować

Wychodząca od 2001 roku
„Opcja na Prawo” to najdłużej ukazujące się pismo
opiniotwórcze o charakterze liberalno-konserwatywnym.

OPCJA NA PRAWO © All Rights Reserved.

Nasza strona używa plików cookies. Jeśli przeglądasz nasze strony równocześnie wyrażasz zgodę na korzystanie z nich.Więcej o naszej polityce prywatności Polityka prywatności. Korzystanie z tej strony wymaga akceptacji plików cookie.