środa, 28 wrzesień 2011 20:24

Izba Poselska najwyższą władzą w Polsce od 1501 do 1791 roku

Napisane przez

W dniu 3 maja, 1505 roku w Radomiu uchwalono konstytucję wieczystą, zwaną ?Nihil Novi?, na mocy której Izba Poselska była najwyższą władzą w Polsce prawie przez trzysta lat, to znaczy do uchwalenia w Warszawie w 1791 roku Konstytucji 3 maja, która formalnie zakończyła istnienie Rzeczypospolitej Szlacheckiej, czyli Pierwszej Rzeczypospolitej Polskiej.

 

Ustrój Pierwszej Rzeczypospolitej Polskiej opierał się na ustawach uchwalanych jednomyślnie w czasie regularnych sesji sejmowych. W chwili, kiedy nie było jednomyślności, sejm mógł skonfederować się, a na skonfederowanych sesjach sejmowych ustawy uchwalano na podstawie większości głosów. Król, który kontrolował władzę wykonawczą, miał prawo veta, które egzekwował za pomocą ogłoszenia skonfederowanej sesji sejmowej ?rokoszem?, czyli ?buntem?.

W czasie sesji regularnych każdy poseł na Sejm miał prawo veta, które nie było stosowane, jak długo stosowano się do zasady, że ?Polska stoi nie rządem, ale cnotą obywateli?. Łacińskie wyrażenie ?veto?, czyli ?nie pozwalam? było używane w parlamencie Rzeczypospolitej Polski i Litwy. Nawet obecnie ?veto? jest często używane przez Stany Zjednoczone w Radzie Bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonych.

W Polsce ?liberum veto? pozwalało posłom w Izbie Poselskiej zatrzymać bieżącą sesję i skreślić ustawy zatwierdzone w tej sesji okrzykiem ?Nie pozwalam!?. Warto wspomnieć, że zasada jednomyślności była używana we wczesnych słowiańskich plemiennych demokracjach wojskowych, które osiągnęły największe podboje w ówczesnej Europie od wyspy Krety do Morza Północnego w 740 AD.

W praktyce zasada jednomyślności była stosowana na regularnych sesjach Izby Poselskiej Sejmu polskiego od połowy XVI wieku do 1795 roku. Zasada ta odegrała ważną rolę pod koniec 300-letniego okresu ewolucji polskiego konstytucjonalizmu od Konstytucji Nihil Novi (3 maja, 1505 roku) do czasu wprowadzenia przez skonfederowany Sejm Wielki Konstytucji Trzeciego Maja 1791 roku.

Ograniczanie władzy króla, który miał władzę wykonawczą, doprowadziło do tworzenia w Polsce państwa prawa, tolerancji religijnej i rządu działającego w ramach konstytucji w czasach, kiedy reszta Europy była niszczona wojnami religijnymi i despotyzmem władców.

W imię zasady równości ustrojowej każda decyzja sejmowa wymagała jednomyślności.

Ponieważ w Rzeczypospolitej nie istniał aparat egzekucji prawa i szlachta, jako obywatele, prawo sama egzekwowała. Jednomyślność zapewniała więc zgodę, ale nie gwarantowała opieki prawnej, którą każdy obywatel musiał sobie zapewniać na wielkich obszarach państwa Polski i Litwy.

Zasada ?liberum veto? była też wyrazem przekonania szlachty, że nawet gdyby prawie wszyscy posłowie szlacheccy zostali przekupieni przez króla dążącego do objęcia władzy absolutnej, to zawsze będzie chociażby jeden nieprzekupiony, który sprzeciwi się przyjęciu szkodliwej ustawy. Jej istnienie związane było z trwającym od dziesięcioleci konfliktem pomiędzy władzą króla i wolnością szlachecką.

Po raz pierwszy zerwał Sejm w 1652 roku, używając liberum veto, poseł trocki Władysław Siciński (człowiek działający według poleceń hetmana wielkiego litewskiego Janusza Radziwiłła. Siciński zarejestrował w kancelarii sejmowej niezgodę na kontynuowanie obrad sejmu poza prawnie przewidziany czas sześciu tygodni, po czym wyjechał, żeby uniknąć reakcji innych posłów.

Andrzej Maksymilian Fredro, marszałek zerwanego przez Sicińskiego sejmu i autor publikacji o zaletach anarchii bronił zasady ?liberum veto? i argumentował, że daje ona jednostkom wybitnym możliwość działania na rzecz dobra publicznego, w momencie gdy inni dbają tylko o własne interesy i mogą być zwodzeni przez króla, zwolennika władzy absolutnej. Według tradycji Sejm nie dyskutował wniosków pod nieobecność wnioskodawcy. Tak, więc marszałek Fredro miał prawo nie przyjąć wniosku pod nieobecność Sicińskiego.

(...)

Wyświetlony 2085 razy
Zaloguj się, by skomentować

Wychodząca od 2001 roku
„Opcja na Prawo” to najdłużej ukazujące się pismo
opiniotwórcze o charakterze liberalno-konserwatywnym.

OPCJA NA PRAWO © All Rights Reserved.

Nasza strona używa plików cookies. Jeśli przeglądasz nasze strony równocześnie wyrażasz zgodę na korzystanie z nich.Więcej o naszej polityce prywatności Polityka prywatności. Korzystanie z tej strony wymaga akceptacji plików cookie.