wtorek, 21 grudzień 2010 14:28

Wierzytelności w obrocie gospodarczym

Napisane przez

Jak poradzić sobie z dłużnikiem? To pytanie spędza sen z powiek wielu przedsiębiorcom.

Poradnik bankowca i nie tylko
Jak poradzić sobie z dłużnikiem? To pytanie spędza sen z powiek wielu przedsiębiorcom. Stale rosnąca konkurencyjność rynkowa, w niedalekiej przyszłości rozszerzona na cały obszar Unii Europejskiej, wymaga od podmiotów gospodarujących wypracowania racjonalnej strategii zarządzania w zakresie zarządzania wierzytelnościami. Bardzo dogłębnej i wszechstronnej analizy tego zagadnienia dokonano podczas kilku konferencji organizowanych przez Institute for International Research. Profesjonalne wystąpienia poszczególnych ekspertów wykazały złożoność i wieloaspektowość tego zjawiska. Wiele firm traci swoje należności nie tylko z powodu nierzetelności swoich kontrahentów, ale również - co jest bardzo niepokojące - z powodu nieznajomości bądź niewłaściwego zinterpretowania przepisów obowiązującego prawa.
Trzeba zważyć na fakt, że obok firm solidnych i pewnych, funkcjonują na naszym rynku firmy mało wiarygodne. Nie muszą być to firmy niewielkie. Często okazuje się, że duża firma, będąca jeszcze wczoraj wiarygodnym partnerem handlowym, dzisiaj ma problemy z utrzymaniem płynności finansowej i nie wywiązuje się ze swoich zobowiązań płatniczych. W tej sytuacji powstaje pytanie: jak skutecznie zagwarantować wykonanie zobowiązania pieniężnego naszego kontrahenta we wspólnym przedsięwzięciu gospodarczym. Praktyka wykazuje, że ściąganie przez wierzycieli swych należności bardzo często stwarza poważne problemy, zarówno prawne, jak i techniczne. Nierzadkie są przypadki, że bezskuteczność windykacji stanowi swoisty łańcuch niewypłacalnych dłużników. Firma, która nie może ściągnąć należnych sobie wierzytelności, często sama zaprzestaje płacenia własnych zobowiązań pieniężnych. Powstały kryzys pogłębia fakt, że egzekucja na drodze sądowej jest kosztowna i bardzo często bezskuteczna.
Przyczyny takiego stanu rzeczy są bardzo różnorodne. Jedynie tytułem przykładu można podać, że wpływa na to z jednej strony zawieranie umów o znacznej wartości pieniężnej z kontrahentami przyjmującymi zobowiązania ponad swoje aktualne możliwości płatnicze. Ten drugi nie uwzględnia faktu posiadania przez siebie niewielkiego kapitału zakładowego i stale obecnego ryzyka transakcyjnego, wiążącego się z danym przedsięwzięciem gospodarczym. Czasami można również zaobserwować pewną nonszalancję i małą staranność przy zabezpieczaniu własnych interesów ze strony samych wierzycieli. Charakterystyczny jest również brak dostatecznej wiedzy na temat w miarę skutecznych sposobów i metod windykacji. Jednym z podstawowych błędów popełnianych przez wierzycieli jest brak odpowiedniej wiedzy na temat samego kontrahenta, jego kondycji finansowej, a także obdarzanie go zbyt daleko idącym zaufaniem.
Istota problemu
Trzeba zważyć na fakt, że omawiane zjawisko występuje w obrocie gospodarczym na dwóch wzajemnie przecinających się płaszczyznach: zabezpieczenia wierzytelności i windykacja wierzytelności. Sprowadzając do wspólnego mianownika te dwa pojęcia możemy stwierdzić, że istotą problemu jest skuteczne i praktyczne zarządzanie wierzytelnościami. Bez systematycznego i różnorodnego zabezpieczenia wierzytelności skuteczność ich windykacji jest zdecydowanie mniejsza.
Gospodarczy obrót wierzytelnościami pojawił się wraz ze zmianami systemowymi początku lat dziewięćdziesiątych. Systematyka prawna tego obrotu znajduje się w Kodeksie cywilnym, lecz, niestety, nie obejmuje wielu znaczących kwestii występujących w praktyce. Wystarczy wskazać tu na niejasność wielu przepisów podatkowych, częstokroć nawet wewnętrznie sprzecznych, a w dodatku ulegających ciągłym modyfikacjom. Zgodnie z Kodeksem cywilnym sprzedaż jest realizowana wówczas, kiedy następuje wydanie rzeczy z jednej strony oraz zapłata z drugiej strony. Gdy termin płatności jest odroczony, kupujący zobowiązuje się do zapłaty w ściśle określonym terminie. Sprzedający staje się wierzycielem kupującego, ten zaś jego dłużnikiem.
W tym przypadku oczekiwana zapłata staje się wierzytelnością w ujęciu prawnym, czy też należnością w ujęciu ekonomicznym.
Sama wierzytelność jest całością uprawnień wierzyciela z danego zobowiązania. W ten sposób wierzyciel może żądać od dłużnika uczynienia lub zaniechania czegoś. Natomiast dłużnik powinien temu żądaniu zadośćuczynić. Art. 353 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że "zobowiązanie polega na tym, że wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia, a dłużnik powinien żądanie spełnić".
W obrocie gospodarczym wierzytelność ma charakter pieniężny i powstaje w wyniku sprzedaży towarów lub usług. Powstały stosunek cywilnoprawny pozwala wyodrębnić w nim podmiot, przedmiot i treść prawa obowiązków podmiotów połączonych więzią prawną. Najczęściej każda ze stron zobowiązania jest zobligowana do pewnego świadczenia. Typowymi przykładami tego rodzaju układu są: umowa sprzedaży (art. 585 i nast. k.c.) umowa zamiany (art. 603-04 k.c.), umowa o dzieło (art. 627 i nast. k.c.), umowa o roboty budowlane (art. 647 i nast. k.c.), umowa najmu (art. 659 i nast. k.c.), umowa dzierżawy (art. 698 i nast. k.c.), umowa zlecenie (art. 734 i nast. k.c.).
W obrocie gospodarczym źródłem stosunków zobowiązaniowych są, przede wszystkim umowy, czyli dwustronne czynności prawne. Aby je skutecznie zawrzeć, należy złożyć zgodne oświadczenie woli. Najbardziej typowymi sposobami zawarcia umowy są:
- Złożenie oferty i jej przyjęcie (art. 66-70 k.c.)
- Przetarg (art. 70 k.c.)
- Rokowania (art. 72 k.c.).
Konstytucyjna zasada swobody działalności gospodarczej polega na możliwości podjęcia swobodnej decyzji o zawarciu umowy, wyboru kontrahenta, formy, w jakiej czynność ta ma być dokonana, i treści stosunku prawnego. Ograniczeniem tej zasady jest wymóg, aby cel albo treść umowy nie naruszały natury zaistniałego stosunku, przepisów prawnych o randze ustawy i zasad współżycia społecznego.
Zabezpieczanie należności
Zabezpieczanie należności wchodzi w zakres zarządzania wierzytelnościami, które polega na odpowiednim usystematyzowaniu i wykorzystaniu instrumentów prawnych wraz z użyciem wsparcia techniczno-informacyjnego. Szczególna uwagę trzeba zwrócić na fakt, że dług dla wierzyciela staje się w miarę upływu czasu coraz większym ciężarem.
W praktyce zabezpieczanie wierzytelności polega na eliminowaniu sytuacji trudnych i zaskakujących. Bez odpowiedniego, dostosowanego do konkretnej sytuacji zabezpieczenia wierzytelności, skuteczność windykacji należności jest znacząco mniejsza.
Zabezpieczenie należności obejmuje następujące zagadnienia:
- weryfikacja kontrahentów przed podjęciem współpracy handlowej,
- przygotowanie oraz zawieranie umów z kontrahentem,
- znajomość prawnych aspektów windykacji należności
- wpływ zarządzania należnościami na płynność finansową firmy,
- aspekty podatkowe zarządzania wierzytelnościami,
- ubezpieczenie wierzytelności,
- obrót wierzytelnościami.
Weryfikacja kontrahentów
Ciągle jeszcze niedoceniana jest rola informacji w biznesie. Trudno jednak nie zauważyć, że w ostatnich czasach informacja stała się towarem. Z tej przyczyny ochrona tajemnicy handlowej jak i wiedza o partnerach handlowych są w takim samym stopniu ważne, jak zarządzanie lub inwestowanie. Weryfikacja kontrahenta winna mieć przy tym usystematyzowany, systemowy charakter, ponieważ tylko taka gwarantuje bezpieczeństwo danego przedsięwzięcia. Jeden z bardziej znanych strategów konkurencji Michael E. Porter opracował system zbierania informacji, który może być zastosowany zarówno w stosunkach z konkurencją, jak i w relacjach partnerskich. System polega na zbieraniu danych opublikowanych oraz danych znajdujących się w terenie.
ÂŹródłem danych opublikowanych są:
- artykuły w periodykach prasowych; szczególnie cenne są tu gazety lokalne z miejscowości, w których znajdują się firmy potencjalnych kontrahentów,
- dokumenty oficjalne składane urzędom państwowym i kontrolnym; szczególnie cenny jest tu rejestr handlowy i sprawozdania zarządów poszczególnych firm,
- sprawozdania analityków,
- archiwa sadowe,
- wystąpienia członków zarządu
- patenty i ogłoszenia o wolnych miejscach pracy.
ÂŹródłami danych terenowych mogą, być:
- firmy prowadzące badania rynkowe i wywiadownie gospodarcze,
- konferencje zawodowe i stowarzyszenia branżowe,
- agencje reklamowe,
- kanały dystrybucji, dostawcy i personel techniczny,
- wywiady z osobami mającymi kontakt z potencjalnymi kontrahentami.
Trzeba podkreślić, że "niezależnie od tego, jaki mechanizm zostanie wybrany do zbierania informacji, wskazana jest jego formalizacja i udokumentowanie".
Spośród instytucji mogących dostarczyć przedmiotowych informacji należy wyróżnić następujące:
- Krajowa Izba Gospodarcza,
- Centrum Promocji Sp. z o. o. przy KIG,
- INFO-NET KIG,
- Centrum Informacji i Usług Prawnych przy KIG,
- Instytut Koniunktur i Cen Handlu Zagranicznego (w ramach którego funkcjonuje Centrum Informacji Rynkowej Handlu Zagranicznego oraz Centrum Badań Wspólnot Europejskich),
- Państwowa Agencja Inwestycji Zagranicznych SA,
- Polska Fundacja Promocji i Rozwoju Małych i średnich przedsiębiorstw,
- polskie placówki Ekonomiczno-Handlowe za granicą.
W tej fazie zabezpieczania należności, nazwijmy ją prewencyjną wysuwają się pewne bezwzględnie obowiązujące zasady:
- Konieczność monitorowania rynku ze szczególnym zwracaniem uwagi na symptomy dużego ryzyka kredytowego. Przy udzielaniu kredytu trzeba pytać
- wypłacalność. Z danych statystycznych wynika, ż 80 proc. strat finansowych w eksporcie powstaje w wyniku nieznajomości sytuacji finansowej kontrahentów.
- Pojęcia: wywiad, zbieranie informacji, wywiadownia, nie powinny się źle kojarzyć - można je zastąpić akademickim: "wymogi strategii konkurencji" .
- Raport wywiadowni gospodarczej winien być narzędziem do podejmowania decyzji kredytowych.
Warto dawać kredyt kupiecki, ale przy równoczesnym i obligatoryjnym zapytaniu o wypłacalność kontrahent.
- Należy opracować indywidualny (nie rutynowy) limit kredytowy dla poszczególnych klientów, który wynika z ustalenia bezpiecznego pułapu finansowego.
- Przy średniej wielkości firmy warto pomyśleć o utworzeniu własnego zespołu windykacyjno-prawnego, ściśle współpracującego z działem handlowym i księgowością.
Zawieranie umów i prawne aspekty zabezpieczania
Swobodę działania stron zawierających konkretna umowę cywilnoprawną ograniczają bezwzględnie obowiązujące przepisy prawa, tj. takie, które wola stron nie mogą być zmieniane, zasady współżycia społecznego i właściwość nawiązanego stosunku obligacyjnego. Generalny podział zobowiązań na pieniężne i niepieniężne dokonywany jest według rodzaju świadczeń, które stanowi przedmiot każdego stosunku obligacyjnego. Świadczeniem jest określone zachowanie się dłużnika określone w treści powstałego zobowiązania.
Najważniejszą zasadą, jest, że umowy kreujące stosunki zobowiązaniowe winny być wykonywane dobrowolnie i w sposób zgodny z wola stron wyrażona w momencie ich nawiązywania. Są dwa sposoby zabezpieczenia wierzytelności: osobiste i rzeczowe. Pierwszy sposób wynika z faktu, że każdy dłużnik odpowiada za dług całym swoim majątkiem teraźniejszym i przyszłym nie wyłączonym od egzekucji przez przepisy egzekucyjne. Nie daje to oczywiście pewności zaspokojenia roszczeń. Dlatego też przewidziane w prawie są instytucje wzmocnienia odpowiedzialności osobistej. Najczęstszymi formami występującymi już na etapie zaciągania zobowiązania, jest poręczenie cywilne oraz poręczenie wekslowe. Polega to na rozszerzeniu kręgu osób odpowiedzialnych osobiście za powstałe zobowiązania. Ustawowe ograniczenia tej odpowiedzialności powodują, że w obrocie cywilnoprawnym coraz częściej spotyka się zabezpieczenia rzeczowe wierzytelności ustanawiane na określonej rzeczy ruchomej, nieruchomości, wierzytelności lub innym prawie majątkowym. Formami takiego rodzaju zabezpieczenia są: zastaw, hipoteka lub umowa o przewłaszczeniu rzeczy ruchomej. Warto dodać, że te zabezpieczenia w wypadku egzekucji mają pierwszeństwo przed wierzytelnościami osobistymi.
Można wyodrębnić następujące ustanawiania zabezpieczenia, poprzedzające sporządzenie stosownej umowy:
1. Wstępne badanie formalno-prawnej dopuszczalności ustanowienia danego zabezpieczenia,
2. Określenie - wycena materialnej wartości proponowanych przedmiotów zabezpieczenia,
3. Ocena płynności - możliwość szybkiego zaspokojenia roszczenia,
4. Porównanie oszacowanej wartości zabezpieczenia z kwotą, ewentualnego zaangażowania.
W wypadku analizy płynności zasadne jest znalezienie odpowiedzi na następujące pytania:
- czy zrealizowanie danego zabezpieczenia jest możliwe?
- Jak długo będzie to trwało?
- Ile wyniosą koszty?
- Jaka kwotę realnie można odzyskać?
Bezwzględnie obowiązują dwie istotne zasady:
1. Podpisy na dokumentach związanych z zabezpieczeniem powinny być składane w obecności pracownika towarzystwa ubezpieczeniowego, który sprawdza tożsamość osoby (nie dotyczy dokumentów sporządzonych przez notariusza).
2. Zawsze należy sprawdzić, czy osoba podpisująca umowę działa w granicach przysługujących jej uprawnień.
Witold Grefkowicz
Wyświetlony 5361 razy
Więcej w tej kategorii: « Ideolo Polska rajem dla złodziei »
Zaloguj się, by skomentować

Wychodząca od 2001 roku
„Opcja na Prawo” to najdłużej ukazujące się pismo
opiniotwórcze o charakterze liberalno-konserwatywnym.

OPCJA NA PRAWO © All Rights Reserved.

Nasza strona używa plików cookies. Jeśli przeglądasz nasze strony równocześnie wyrażasz zgodę na korzystanie z nich.Więcej o naszej polityce prywatności Polityka prywatności. Korzystanie z tej strony wymaga akceptacji plików cookie.